KPSS Coğrafya Çalışma Yöntemi: Harita, Konu Sırası ve Tekrar

Coğrafya, KPSS Genel Kültür testinde 18 soruyla tarihten sonra en çok soru getiren derstir. Birçok aday coğrafyayı "ürün, maden, bölge ezberi" olarak görür ve bu yüzden zorlanır. Oysa KPSS coğrafya soruları çoğunlukla bir ilişkiyi sorar: Bir ürün neden o bölgede yetişir? Bir maden neden o sanayiyi doğurur? Nüfus neden kıyılarda yoğunlaşır? Bu ilişkileri kurduğunda ezberlemen gereken bilgi miktarı belirgin şekilde azalır.

Bu yazıda KPSS coğrafyasını hangi sırayla ve hangi araçlarla çalışacağını anlatıyoruz. GY-GK'nin tüm dersleri için genel plan KPSS genel yetenek genel kültür çalışma planında yer alıyor; burada yalnızca coğrafyaya odaklanıyoruz.

KPSS coğrafyada soru dağılımı

Geçmiş KPSS Lisans sınavlarına göre konuların yaklaşık ortalama soru sayıları şöyle:

Konu	Yaklaşık ortalama soru
Türkiye'nin Coğrafi Konumu	1
Türkiye'nin Yer Şekilleri	2
Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü	2
Türkiye'de Su Varlığı ve Topraklar	1
Nüfus ve Yerleşme	2,5
Tarım	2
Hayvancılık	1
Madenler ve Enerji Kaynakları	1,5
Sanayi	1
Ulaşım	1
Ticaret ve Turizm	1,5
Bölgesel Kalkınma Projeleri	1
Doğal Afetler ve Çevre Sorunları	0,5

Tablo iki şey söylüyor. Birincisi, coğrafya iki ana bloktan oluşuyor: fiziki coğrafya (konum, yer şekilleri, iklim, su ve topraklar; ortalama 6 soru) ve beşerî ve ekonomik coğrafya (nüfus, tarım, hayvancılık, madenler, sanayi, ulaşım, ticaret-turizm, projeler; ortalama 11–12 soru). İkincisi, tek başına en ağır konu Nüfus ve Yerleşme.

Önlisans ve Ortaöğretim oturumlarında da coğrafya 18 sorudur ve dağılım çok benzerdir; örneğin Ortaöğretim'de coğrafi konum biraz daha ağır, bölgesel kalkınma projeleri biraz daha hafiftir. Konu bazlı ortalamaları KPSS Lisans, Önlisans ve Ortaöğretim sınav sayfalarında görebilirsin.

Doğru konu sırası: Önce fiziki, sonra beşerî

Beşerî ve ekonomik coğrafya daha çok soru getirse de, onu anlamanın anahtarı fiziki coğrafyadır. Pamuğun nerede yetiştiğini anlamak için iklimi, hidroelektrik santrallerinin nerede yoğunlaştığını anlamak için yer şekillerini ve akarsuları bilmen gerekir. Bu yüzden önerilen sıra şu:

1. Coğrafi konum
2. Yer şekilleri
3. İklim ve bitki örtüsü
4. Su varlığı ve topraklar
5. Nüfus ve yerleşme
6. Tarım ve hayvancılık
7. Madenler, enerji kaynakları ve sanayi
8. Ulaşım, ticaret ve turizm
9. Bölgesel kalkınma projeleri
10. Doğal afetler ve çevre sorunları

Fiziki coğrafyayı bitirdiğinde ekonomik coğrafya konularının çoğu "zaten bildiğin" bilgilerin uygulaması gibi gelir.

Coğrafyayı haritasız çalışma

Coğrafyanın en temel kuralı bu. Dilsiz Türkiye haritasının birkaç kopyasını çıkar ve her konuyu bir haritaya işle:

• Yer şekilleri haritası: Dağ sıraları, platolar, ovalar, akarsular ve göller.
• İklim ve bitki örtüsü haritası: İklim tiplerinin yayılış alanları ve bunlara karşılık gelen bitki örtüsü.
• Tarım haritası: Ürünlerin başlıca yetiştiği alanlar.
• Maden ve enerji haritası: Önemli maden yatakları, kömür havzaları, büyük barajlar.
• Projeler haritası: Bölgesel kalkınma projelerinin kapsadığı alanlar.

Haritayı kitaptan kopyalamak yerine, konuyu çalıştıktan sonra boş haritaya kendin doldurmaya çalış. Hatırlayamadığın yerleri farklı renkle tamamla; bir sonraki tekrarda önce o renkli yerlere bak.

Konu konu kritik noktalar

Coğrafi konum

Türkiye 36°–42° kuzey enlemleri ile 26°–45° doğu boylamları arasında yer alır. Bu iki bilgi pek çok sonucun kaynağıdır:

• 19 boylamlık genişlik nedeniyle doğu ile batı uçları arasındaki yerel saat farkı 76 dakikadır (her boylam için 4 dakika).
• Türkiye Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olduğu için güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez; kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.

Matematik konumun (enlem, boylam) sonuçları ile özel konumun (kıtalar arası köprü olması, üç tarafının denizlerle çevrili olması, boğazlar) sonuçlarını ayrı listelerde topla. Sorular sık sık "Hangisi matematik konumun sonucudur?" diye ayrım ister.

Yer şekilleri

Dağları oluşum biçimine göre grupla: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıvrım dağları; Ege'deki dağlar ağırlıklı olarak kırılma sonucu oluşmuş horst-graben yapıları; Ağrı, Erciyes, Hasan, Nemrut ve Süphan gibi dağlar ise volkaniktir. Akdeniz Bölgesi'nde Teke ve Taşeli platoları karstik şekilleriyle öne çıkar. Bu gruplamayı haritada farklı renklerle göstermek, "Hangisi aynı oluşum sürecinin ürünüdür?" türü soruları hızla çözmeni sağlar.

İklim ve bitki örtüsü

Üç ana iklim tipini sıcaklık ve yağış rejimi ile bitki örtüsü üzerinden karşılaştır:

İklim	Yaz	Kış	Doğal bitki örtüsü
Karadeniz iklimi	Serin, yağışlı	Ilık, yağışlı	Orman
Akdeniz iklimi	Sıcak, kurak	Ilık, yağışlı	Maki
Karasal iklim	Sıcak, kurak	Soğuk, karlı	Bozkır (step)

Marmara'nın bu iklimler arasında geçiş özelliği gösterdiğini de not et. İklim konusunu tarımla birlikte tekrar etmek en verimli yoldur, çünkü ürünlerin yayılışını büyük ölçüde iklim belirler.

Nüfus ve yerleşme

En çok soru getiren konu olmasına rağmen ezber yükü görece azdır. Odaklanman gerekenler:

• Nüfusun dağılışını etkileyen doğal ve beşerî faktörler (iklim, yer şekilleri, su kaynakları, sanayi, ulaşım).
• Nüfus piramitlerini okuma ve yorumlama.
• Göçlerin nedenleri ve sonuçları.
• Kır ve kent yerleşmeleri, yerleşmelerin kuruluş yerini etkileyen etkenler.

Nüfus sayıları ve yoğunluk sıralamaları zamanla değişen verilerdir; bu bilgileri çalışırken TÜİK'in güncel verilerine dayanan kaynakları kullandığından emin ol.

Tarım, hayvancılık, madenler ve sanayi

Bu konularda ezberi azaltmanın yolu neden sorusunu sormaktır. Bir ürünün yetiştiği yeri iklim ve toprak koşullarıyla açıklayabiliyorsan, o bilgiyi unutma ihtimalin düşer. Birkaç örnek:

Ürün / kaynak	Başlıca alanlar	Neden orada?
Çay	Doğu Karadeniz kıyıları (özellikle Rize)	Her mevsim yağışlı, nemli iklim
Fındık	Karadeniz kıyıları	Nemli iklim, eğimli araziye uygunluk
Pamuk	Çukurova, Ege ovaları, Güneydoğu (sulama ile)	Sıcak ve uzun yaz, bol güneş, sulama imkânı
Zeytin	Ege, Marmara ve Akdeniz kıyıları	Ilıman kışlar, Akdeniz iklimi
Bor	Balıkesir, Eskişehir, Kütahya, Bursa	Jeolojik yapı
Taş kömürü	Zonguldak havzası	Jeolojik yapı; çevresinde demir-çelik sanayisinin gelişmesi
Krom	Elazığ (Guleman) başta olmak üzere çeşitli yöreler	Jeolojik yapı

Sanayiyi çalışırken her sanayi kolunun hammaddeye mi, pazara mı, enerjiye mi, ulaşıma mı yakın kurulduğunu sor. Örneğin şeker fabrikaları hammaddeye (şeker pancarı) yakın kurulur, çünkü pancarın uzun mesafe taşınması verimli değildir.

Bölgesel kalkınma projeleri

GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi), DAP (Doğu Anadolu Projesi), DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi), KOP (Konya Ovası Projesi) ve ZBK (Zonguldak-Bartın-Karabük) gibi projeleri bir tabloda topla: kapsadığı alan, temel amaç ve öne çıkan faaliyet alanları. Projelerin kapsadığı iller ve güncel durumları zamanla değişebileceği için ayrıntıları güncel kaynaklardan kontrol et.

Soru çözerken dikkat edilecekler

• Haritalı sorularda önce numaraları yerleştir. Soruda harita varsa, seçeneklere bakmadan önce haritadaki her numaranın neresi olduğunu yanına yaz.
• "Hangisi diğerlerinden farklıdır?" sorularında ortak özelliği bul. Seçeneklerden dördünün paylaştığı özelliği belirle; farklı olan kendiliğinden ortaya çıkar.
• Grafik ve tablo sorularında veriye sadık kal. Bildiğin bir bilgi grafikte görünmüyorsa, o bilgiye dayanan seçenek yanlış olabilir.
• Kesin ifadelere dikkat et. "Yalnızca", "hiç", "en fazla" gibi ifadeler genellikle ayrıntı bilgisini test eder; emin değilsen o seçeneği son ele.

Tekrar düzeni

Coğrafyada unutmayı önlemenin en iyi yolu haritaları düzenli yeniden doldurmaktır:

1. Konuyu bitirdiğin gün: Boş haritayı kitaba bakmadan doldur.
2. Birkaç gün sonra: O konudan 20–30 soru çöz, yanlışlarını kaydet.
3. Bir-iki hafta sonra: Haritayı yeniden doldur; önceki seferde hatırlayamadığın yerlere odaklan.
4. Ayda bir: Tüm haritaları gözden geçir ve karışık coğrafya testi çöz.

Bu aralıklı düzenin mantığını aralıklı tekrar ve aktif hatırlama yazısında anlattık. Coğrafya yanlışlarını hata defteri yöntemiyle kaydederken her yanlışın yanına "Hangi ilişkiyi kuramadım?" sorusunun cevabını yaz.

Coğrafyayı tarihle aynı günlere yığmak yerine dönüşümlü çalışmak, iki bilgi yoğun dersin birbirine karışmasını önler. Tarih tarafının yöntemi için KPSS tarih nasıl çalışılır yazısına bakabilirsin.

Sık yapılan hatalar

• Haritasız çalışmak. Haritasız öğrenilen yer bilgisi kısa sürede karışır.
• Fiziki coğrafyayı atlayıp doğrudan ürün ve maden ezberine geçmek. İlişkiler kurulmadığı için ezber yükü katlanır.
• Güncelliğini yitirmiş verilerle çalışmak. Nüfus, üretim sıralamaları ve projelerin durumu değişebilir; güncel kaynak kullan.
• Az soru getiren konuları tamamen bırakmak. Doğal afetler ve çevre sorunları gibi konular kısa sürede öğrenilir.

Özet

• Önce fiziki coğrafyayı (konum, yer şekilleri, iklim) bitir, sonra beşerî ve ekonomik coğrafyaya geç.
• Her konuyu dilsiz harita üzerinde çalış ve haritaları kendin doldur.
• Ürün, maden ve sanayiyi "neden orada?" sorusuyla öğren.
• Nüfus ve yerleşmeye, en çok soru getiren konu olarak ayrı zaman ayır.
• Haritaları aralıklı tekrarla yeniden doldur.

Netlerini KPSS puan hesaplama aracıyla hesaplayabilirsin. Coğrafyada 13 konudan hangisinin sana en çok soru kaybettirdiğini bilmek, sınırlı zamanını doğru yere harcamanı sağlar. puanlabs'a deneme sonuçlarını girdiğinde konu bazında hata oranını ve her konunun sınavda kaç soruya mal olduğunu hesaplar, en kritik konularını önerir ve yanlışlarını aralıklı tekrarla takip eder. Coğrafya çalışmanı plana bağlamak için ücretsiz hesabını oluştur.