AYT Sulu Çözelti Dengeleri (Asit-Baz, Çözünürlük Dengesi) konu anlatımı

Sulu çözelti dengeleri, kimyasal denge bilgisinin sudaki asit, baz ve az çözünen tuzlara uygulanmasıdır. AYT Kimya'da genellikle 1–2 soru bu konudan gelir: pH hesabı, zayıf asit ya da bazın denge sabiti (Ka, Kb), nötralleşme ve titrasyon, tuz hidrolizi, tampon çözeltiler ve çözünürlük çarpımı (Kçç). Bu soruların hepsi aynı mantığa dayanır: Denge ifadesini doğru yaz, iyon derişimlerini katsayılara göre bul, sonra hesabı yap.

1Asit–baz tanımları: proton kimde?

İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.

Konu kartları1 / 3

Tepkimeyi yorumlaBir şık seç

NH₃(suda) + H₂O(s) ⇌ NH₄⁺(suda) + OH⁻(suda)

Tepkimesinde aşağıdakilerden hangisi bir eşlenik asit–baz çiftidir?

2Suyun iyonlaşması ve pH

Önemli yerleri altını çizer gibi oku.

Su ve pH

Suyun iyonlaşmasıH₂O(s) ⇌ H⁺(suda) + OH⁻(suda)

İyonlaşma sabitiKsu = [H⁺]·[OH⁻] = 1×10⁻¹⁴25 °C; iyonlaşma endotermik olduğu için sıcaklık artınca Ksu artar

pH ve pOHpH = −log[H⁺], pOH = −log[OH⁻]

İlişkipH + pOH = 1425 °C

ÖlçekpH < 7 asidik, pH = 7 nötr, pH > 7 bazik25 °C

Kuvvetli asitler	Kuvvetli bazlar
HCl, HBr, HI, HNO₃, H₂SO₄, HClO₄	NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Ba(OH)₂

Bunlar suda tamamen iyonlaşır. Ba(OH)₂ gibi bazlarda 1 mol baz 2 mol OH⁻ verir.

Kuvvetli asit ve bazın pH'ı0 / 3 adım

25 °C'de 0,01 M HCl ve 0,001 M NaOH çözeltilerinin pH değerleri kaçtır?

Tepkimeyi yorumlaBir şık seç

25 °C'de 0,05 M Ba(OH)₂ çözeltisinin pH değeri kaçtır?

3Zayıf asit ve bazlar

Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.

Zayıf asit ve baz

Asitlik sabitiHA(suda) ⇌ H⁺(suda) + A⁻(suda), Ka = [H⁺]·[A⁻] / [HA]

Zayıf asit[H⁺] ≈ √Ka·Cbaşlangıç derişimi C, iyonlaşma azsa

Zayıf baz[OH⁻] ≈ √Kb·C

İyonlaşma yüzdesi([H⁺] / C) × 100

Eşlenik çiftKa·Kb = Ksuasit ne kadar kuvvetliyse eşlenik bazı o kadar zayıftır

Zayıf asidin pH'ı0 / 3 adım

25 °C'de 0,1 M HA zayıf asit çözeltisinde Ka = 1×10⁻⁵ olduğuna göre pH ve iyonlaşma yüzdesi nedir?

Zayıf asitte [H⁺] = C yazmak sık yapılan bir hatadır: zayıf asit tamamen iyonlaşmaz, [H⁺] ≈ √(Ka·C) kullanılır.

4Nötralleşme, titrasyon ve tuz hidrolizi

Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.

H⁺ + OH⁻ → H₂O. Karıştırmada önce H⁺ ve OH⁻ mol sayıları bulunur; artan iyonun mol sayısı toplam hacme bölünür. Titrasyonda eşdeğerlik noktasında mol H⁺ = mol OH⁻ olur.

Asit ve bazı karıştırma0 / 3 adım

25 °C'de 100 mL 0,3 M HCl çözeltisi ile 100 mL 0,1 M NaOH çözeltisi karıştırılıyor. Karışımın pH'ı kaçtır?

Artan iyonun mol sayısını yalnızca bir çözeltinin hacmine bölmek yanlıştır; toplam hacim kullanılmalıdır.

Tuzun kaynağı	Örnek	Çözelti
Kuvvetli asit + kuvvetli baz	NaCl, KNO₃	Nötr
Zayıf asit + kuvvetli baz	CH₃COONa	Bazik
Kuvvetli asit + zayıf baz	NH₄Cl	Asidik

Bunun nedeni zayıf asit ya da bazdan gelen iyonun suyla tepkimeye girmesidir (hidroliz). Yani her tuz nötr değildir.

Tampon çözelti: Zayıf bir asit ile onun tuzu (CH₃COOH + CH₃COONa) ya da zayıf bir baz ile onun tuzu (NH₃ + NH₄Cl) karışımıdır. Az miktarda asit ya da baz eklendiğinde pH'ı pek değişmez.

5Çözünürlük dengesi (Kçç)

Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.

Az çözünen iyonik bir katı doygun çözeltisinde iyonlarıyla dengededir. Katı, ifadeye yazılmaz.

Çözünürlük çarpımı

DengeAgCl(k) ⇌ Ag⁺ + Cl⁻, Kçç = [Ag⁺]·[Cl⁻]

AB türü tuzKçç = s²s: molar çözünürlük

AB₂ ya da A₂B türüKçç = 4s³Ag₂CrO₄, CaF₂ gibi

AB₃ türüKçç = 27s⁴

Q ile karşılaştırmaQ < Kçç doymamış; Q = Kçç doygun; Q > Kçç çökelme olur

CaF₂'nin Kçç değeri0 / 4 adım

Belirli bir sıcaklıkta CaF₂'nin sudaki molar çözünürlüğü 2×10⁻⁴ M'dir. CaF₂'nin Kçç değeri kaçtır?

Ortak iyon etkisi: Çözeltide tuzun iyonlarından biri önceden varsa denge sola kayar, çözünürlük azalır. Kçç ise yalnızca sıcaklıkla değişir.

Ortak iyonun etkisi0 / 3 adım

AgCl için Kçç = 1×10⁻¹⁰'dur. AgCl'nin saf sudaki ve 0,001 M NaCl çözeltisindeki molar çözünürlüğü kaçtır?

Tepkimeyi yorumlaBir şık seç

Az çözünen iyonik bir katının sulu çözeltisinde iyon derişimleri çarpımından hesaplanan değer (Q), aynı sıcaklıktaki çözünürlük çarpımından (Kçç) büyüktür.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

6ÖSYM'de nasıl soruluyor

Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.

pH–pOH hesabı: Kuvvetli asit ya da baz derişiminden pH, seyreltme ya da karıştırma sonrası pH sorulur; log 2 = 0,3 gibi değerler verilir.
Zayıf asit/baz: Ka ya da Kb verilip pH, iyonlaşma yüzdesi istenir veya tersi yapılır.
Eşlenik çiftler ve Ka·Kb = Ksu ilişkisi.
Tuz çözeltilerinin asitliği ve tampon çözelti seçimi, I–II–III öncüllü yorum sorularında kullanılır.
Kçç hesabı: Çözünürlükten Kçç ya da Kçç'den çözünürlük; ortak iyonlu ortamda çözünürlük; iki çözelti karıştırıldığında çökelme olup olmadığı ya da çökelmenin başlaması için gereken en küçük derişim.

Kçç tuzakları

Kçç = s² formülü her tuza uygulanır.
Kçç değeri küçük olan tuz her zaman daha az çözünür.
Ortak iyon Kçç değerini değiştirir.
Kçç ifadesine katı yazılmaz.

7Kısa tekrar

Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.

Hatırla0 / 14

Brønsted–Lowry: asit proton , baz proton ; eşlenik çiftler arasında fark vardır. 25 °C'de Ksu = , pH + pOH = . Kuvvetli asit/bazda iyon derişimi doğrudan bulunur; zayıf asitte [H⁺] ≈ . Eşlenik çift için Ka·Kb = . Karıştırmada artan iyonun mol sayısı bölünür. Zayıf asit + kuvvetli baz tuzu , kuvvetli asit + zayıf baz tuzu çözelti oluşturur. AB tuzu: Kçç = ; AB₂ ya da A₂B tuzu: Kçç = . Q > Kçç ise olur; ortak iyon çözünürlüğü azaltır, değiştirmez.