KPSS A Maliye Türkiye'de Kamu Harcamaları konu anlatımı

Türkiye'de kamu harcamaları, temel olarak 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu çerçevesinde düzenlenir. Kanun, kamu idarelerini genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri olarak; merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri (genel bütçeli idareler, özel bütçeli idareler, düzenleyici ve denetleyici kurumlar), sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idareler biçiminde sınıflandırır. Merkezi yönetim bütçesi TBMM tarafından kanunla kabul edilir; harcama süreci, ödeneğin tahsisinden nakit çıkışına kadar belirli aşamalardan geçer ve harcama yetkilisi – gerçekleştirme görevlisi – muhasebe yetkilisi arasındaki görevler ayrılığı ilkesine dayanır.

Merkezi yönetim bütçesinin kapsamı (5018 sayılı Kanun ekindeki cetveller)

Analitik bütçe sınıflandırmasının dört boyutu

Harcama süreci ve aktörleri

Bütçe hazırlık süreci ve temel ilkeler

• Orta Vadeli Program (OVP): ve Orta Vadeli Mali Plan, bütçe hazırlığına temel oluşturacak makroekonomik büyüklükleri, ödenek tavanlarını ve öncelikleri belirler; bunu bütçe çağrısı, kurum bütçe tekliflerinin hazırlanması ve TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu ile Genel Kurul'da görüşülmesi izler.
• Çok yıllı bütçeleme ilkesi: Merkezi yönetim bütçesi cari yıl ve izleyen iki yıl olmak üzere üç yıllık bir perspektifle hazırlanır; ancak TBMM yalnızca cari yılın ödeneklerini kanunla onaylar.
• 5018 sayılı Kanun'un temel ilkeleri arasında saydamlık, hesap verebilirlik, stratejik planlama ve performans esaslı bütçeleme, iç kontrol ve görevler ayrılığı yer alır. Hesap verebilirlik, kamu kaynağını kullanan her düzeyin, yetki ve sorumlulukları çerçevesinde bu kaynağın kullanımına ilişkin olarak yetkili mercilere hesap verme yükümlülüğünü ifade eder.

Örnek 1 – Bütçe türü belirleme. Bir üniversitenin döner sermaye ve öz gelirleriyle finanse ettiği harcamalar hangi bütçe türüne girer? Üniversiteler, kendine özgü gelir kaynağı bulunan ve bu gelirlerle giderlerini karşılayan kuruluşlar olduğundan özel bütçeli idare (II sayılı cetvel) kapsamındadır.

Örnek 2 – Kurum örneği ile bütçe cetveli eşleştirme. EPDK (Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu) gibi bağımsız bir üst kurulun bütçesi hangi cetvelde yer alır ve nasıl kabul edilir? EPDK, düzenleyici ve denetleyici kurum olduğundan bütçesi III sayılı cetvelde yer alır; bütçesi kendi karar organınca kabul edilip TBMM'ye bilgi amacıyla sunulur.

Örnek 3 – Harcama sürecinde görev ayrılığı. Bir kamu idaresinde harcama yetkilisi harcama talimatını vermiş, gerçekleştirme görevlisi malın teslim alındığını belgelemiş, ödeme ise ayrı bir kişi olan muhasebe yetkilisi tarafından yapılmıştır. Bu üç görevin farklı kişilerce yürütülmesi, 5018 sayılı Kanun'daki görevler ayrılığı ilkesinin ve iç kontrolün bir gereğidir; aynı kişinin hem harcama talimatı verip hem de ödemeyi yapması bu ilkeye aykırı olurdu.

Örnek 4 – Ekonomik sınıflandırmaya göre pay hesaplama. Bir kamu idaresinin bütçesinde 01-Personel = 300, 03-Mal ve Hizmet Alımı = 100, 05-Cari Transferler = 150, 06-Sermaye Giderleri = 250, 07-Sermaye Transferleri = 100 birim yer almaktadır (toplam = 900). Reel (gerçek) harcamalar = 01 + 03 + 06 = 300 + 100 + 250 = 650; bu tutarın toplam bütçeye oranı 650 / 900 ≈ %72,2'dir. Kalan %27,8'lik kısım (150 + 100 = 250 birim) cari ve sermaye transferlerinden oluşmaktadır.