ÖABT Fen Bilimleri Fen Öğretiminde Ölçme ve Değerlendirme konu anlatımı

Ölçme, bir özelliğin gözlenip sayı ya da sembollerle ifade edilmesi; değerlendirme ise bu ölçme sonuçlarının bir ölçüte göre yorumlanarak bir karara varılmasıdır. Fen bilimleri öğretiminde ölçme-değerlendirme yalnızca sınav sonunda not vermek değil, öğrenme sürecinin her aşamasında öğrencinin kavramsal anlamasını, bilimsel süreç becerilerini ve tutumlarını izlemeyi kapsayan çok boyutlu bir süreçtir. ÖABT Fen Bilimleri sınavında bu konu; ölçme türleri (tanılayıcı, biçimlendirici, düzey belirleyici), geleneksel ve alternatif (tamamlayıcı) ölçme-değerlendirme teknikleri, geçerlik-güvenirlik kavramları ve Bloom taksonomisi ile ilişkilendirilmiş soru hazırlama ilkeleri çerçevesinde ele alınır.

Fen eğitiminde değerlendirmenin temel işlevi, öğrencinin yalnızca "ne kadar bilgi hatırladığını" değil, aynı zamanda bilgiyi yeni durumlara uygulayabilme, sorgulama, kanıt kullanma ve bilimsel süreç becerilerini sergileme düzeyini ortaya koymaktır.

Ölçme-değerlendirme türleri (amaca göre)

Geleneksel ölçme araçları

Alternatif (tamamlayıcı) ölçme-değerlendirme teknikleri

• Yapılandırılmış açık uçlu sorular ve tanılayıcı dallanmış ağaç: Kavram yanılgılarını ortaya çıkarmaya yönelik özel tekniklerdir.

Geçerlik, güvenirlik ve soru hazırlama ilkeleri

Örnek 1 – Değerlendirme türü ayırt etme: Bir öğretmen, "kuvvet ve hareket" ünitesine başlamadan önce öğrencilerine bir kavram yanılgısı testi uygulayarak ön bilgilerini belirliyor. Bu uygulama hangi değerlendirme türüne örnektir?

Çözüm: Öğretime başlamadan önce öğrencinin hazırbulunuşluğunu ve olası kavram yanılgılarını belirlemek amacıyla yapılan bu uygulama tanılayıcı (yerleştirme amaçlı) değerlendirmeye örnektir; not verme amacı taşımaz, öğretimin nasıl planlanacağına yön verir.

Örnek 2 – Rubrik türü belirleme: Bir öğretmen, öğrencilerin hazırladığı bitki hücresi modelini değerlendirirken; "malzeme seçimi", "bilimsel doğruluk", "estetik sunum" ve "sunuş becerisi" ölçütlerinin her birine ayrı ayrı puan veriyor ve bu puanları topluyor. Bu yaklaşım hangi rubrik türüne örnektir?

Çözüm: Her ölçütün ayrı ayrı, birbirinden bağımsız biçimde puanlanması analitik rubrik kullanımına örnektir. Bütüncül (holistik) rubrikte ise çalışmanın genel kalitesi tek bir puanla değerlendirilir, ölçütler ayrı ayrı puanlanmaz.

Örnek 3 – Geçerlik sorunu tespiti: Bir fen öğretmeni, "kimyasal tepkimelerde denkleştirme" konusunu ölçmek istediği sınavda, sorularda çok karmaşık matematiksel işlemler kullanıyor; başarısız olan öğrencilerin çoğu, konuyu kavramsal olarak anladıklarını ama matematik işleminde hata yaptıklarını belirtiyor. Bu durum sınavın hangi özelliğiyle ilgili bir sorunu gösterir?

Çözüm: Sınav, ölçmek istediği fen kavramı yerine ağırlıklı olarak matematik işlem becerisini ölçtüğü için geçerlik sorunu yaşamaktadır. Ölçme aracı, amaçlanan özelliği (kimyasal denkleştirme kavrayışı) başka bir özellikle (matematik işlem becerisi) karıştırarak ölçtüğünden yapı geçerliği düşüktür.

Örnek 4 – Alternatif ölçme tekniği seçimi: Bir öğretmen, bir dönem boyunca öğrencilerin hazırladığı laboratuvar raporlarını, yaptıkları öz değerlendirme formlarını ve öğretmen geri bildirimlerini bir araya getirerek öğrencinin gelişimini bütüncül biçimde izlemek istiyor. Bu amaç için en uygun teknik hangisidir?

Çözüm: Öğrencinin çalışmalarının belirli bir süreçte bir araya getirilip gelişiminin zaman içinde izlenmesini sağlayan teknik **portfolyo (gelişim dosyası)**dır. Bu teknik, tek bir sınav sonucundan farklı olarak öğrencinin süreç içindeki ilerlemesini görünür kılar ve öz-düzenleme becerisini destekler.