KPSS A Hukuk Suçun Unsurları (Tipiklik, Hukuka Aykırılık, Kusur) konu anlatımı

Ceza hukuku doktrininde hâkim görüş olan "üç katlı suç teorisi"ne göre bir fiilin suç sayılabilmesi için sırasıyla tipik (kanuni tanıma uygun), hukuka aykırı ve kusurlu olması gerekir. Bu üç unsur birbiriyle sıkı bir mantıksal ilişki içindedir: önce fiilin kanundaki suç tanımına uyup uymadığına (tipiklik), uyuyorsa hukuk düzenince istisnaen izin verilip verilmediğine (hukuka aykırılık) ve son olarak faile bu fiilinden dolayı kişisel bir kınama yöneltilip yöneltilemeyeceğine (kusur) bakılır. KPSS A Grubu Hukuk'ta bu konu; kast-taksir ayrımı, hukuka uygunluk nedenleri, kusurluluğu etkileyen hâller ve hata kurumu üzerinden yoğun biçimde sorulur.

1. Tipiklik (kanuni tip uygunluğu)

Tipiklik, fiilin kanunda tanımlanan suç tipine (kanuni tanıma) uygun olmasıdır. İki boyutu vardır:

a) Objektif unsurlar

b) Sübjektif unsur: manevi unsur

• Kast: Suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Kural olarak suçlar kasten işlenebilir; taksirle işlenebilmesi için kanunda açık hüküm bulunması gerekir.
  • Doğrudan kast: Fail, neticeyi bilerek ve isteyerek gerçekleştirir.
  • Olası kast (dolus eventualis): Fail, suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işler; netice gerçekleşirse bunu kabullenmiş sayılır.
• Taksir: Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın neticelerinin öngörülmemiş olmasıdır.
  • Basit taksir: Netice hiç öngörülmemiştir.
  • Bilinçli taksir: Fail neticeyi öngörmüş, ancak gerçekleşmeyeceğine güvenerek hareket etmiştir; öngörmesine rağmen neticeyi istememesi bakımından olası kasttan ayrılır.
• Netice sebebiyle ağırlaşmış suç: Failin bir fiili işlerken, kastının kapsamı dışında daha ağır veya başka bir neticenin meydana gelmesi hâlidir. Bu neticeden dolayı failin sorumlu tutulabilmesi için, en azından bu netice bakımından taksirle hareket etmiş olması gerekir; fail, hiç öngöremeyeceği bir sonuçtan sorumlu tutulamaz.

2. Hukuka aykırılık ve hukuka uygunluk nedenleri

Tipik bir fiil, kural olarak hukuka aykırıdır (tipiklik, hukuka aykırılığın bir belirtisi/karinesidir). Ancak kanunun istisnaen izin verdiği hâllerde bu karine çürütülür ve fiil hukuka uygun hâle gelir. TCK'da düzenlenen hukuka uygunluk nedenleri:

Zorunluluk hâli ise TCK sistematiğinde hukuka uygunluk nedeni değil, kusurluluğu etkileyen bir hâl olarak düzenlenmiştir: Kişinin kendisinin veya başkasının bir hakkına yönelik olup bilerek neden olmadığı ve başka türlü korunma imkânı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak amacıyla, tehlikenin ağırlığı ile orantılı olarak işlediği fiil; burada fiil hukuka aykırı kalmaya devam eder, ancak fail için normal davranış beklenmezliği nedeniyle kusur azalır/kalkar.

Hukuka uygunluk nedenlerinin sınırının kast olmaksızın aşılması kusuru etkileyebilir; sınırın mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaşla aşılması hâlinde ise faile ceza verilmez.

3. Kusurluluk

Kusur, failin işlediği hukuka aykırı ve tipik fiil dolayısıyla kendisine yöneltilebilecek kişisel kınanabilirliktir.

a) İsnat yeteneği: Failin işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayabilme ve bu algılamaya göre davranışlarını yönlendirebilme yeteneğidir. Akıl hastalığı, yaş küçüklüğü ve sağır-dilsizlik isnat yeteneğini etkileyen veya ortadan kaldıran hâllerdir.

b) Kusurluluğu etkileyen hâller:

• Meşru savunmada sınırın mazur görülebilir heyecan, korku veya telaşla aşılması.

c) Hata hâlleri (TCK m. 30):

• Fiilin bilinmesi gereken unsurlarında hataya düşme (tipiklik hatası): Failin, suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeden hareket etmesi; kastı ortadan kaldırır, ancak taksirli sorumluluk kanunda düzenlenmişse ve hata kaçınılabilir nitelikteyse taksirden sorumluluk gündeme gelebilir.
• Hukuka uygunluk nedenlerinin maddi şartlarında hataya düşme: Fail, var olmayan bir hukuka uygunluk nedeninin şartlarının gerçekleştiğini zannederek hareket ederse kastı ortadan kalkar (kast kusurundan yararlanamaz), taksirli sorumluluk saklıdır.
• Haksızlık yanılgısı (yasak hatası, m. 30/4): Fail, işlediği fiilin haksızlık (hukuka aykırılık) oluşturduğunun bilincinde değilse; hata kaçınılmaz ise faile ceza verilmez, kaçınılabilir ise cezada indirim yapılabilir.