KPSS A Hukuk Yaptırımlar: Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri konu anlatımı

Ceza hukukunda yaptırım, suç karşılığında uygulanan hukuki sonuçtur ve iki ana grupta toplanır: cezalar (hapis cezaları ve adli para cezası) ve güvenlik tedbirleri (failin veya toplumun korunmasına yönelik, kusurdan bağımsız olarak da uygulanabilen tedbirler). Bu başlık altında cezanın türleri, cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirilmesi süreci (TCK m. 61), erteleme, kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlar ve güvenlik tedbirlerinin türleri incelenir. KPSS A Grubu Hukuk'ta bu konu, cezanın bireyselleştirilmesindeki sıralamanın ve erteleme/seçenek yaptırım şartlarının somut olaylarla sorulması şeklinde sıkça karşımıza çıkar.

Cezaların türleri (TCK m. 45-52)

Cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirilmesi (TCK m. 61)

Hâkim, cezayı belirlerken kanunda öngörülen sıraya uymak zorundadır:

1. Önce temel ceza, suçun işleniş biçimi, kullanılan araç, işlenme zaman ve yeri, konusunun önem ve değeri, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı, failin kast veya taksirinin yoğunluğu, güttüğü amaç ve saik gibi hususlar dikkate alınarak, kanunda öngörülen alt ve üst sınır arasında belirlenir.
2. Sonra sırasıyla; suçun nitelikli hâllerine ilişkin artırım/indirimler, teşebbüs nedeniyle indirim, iştirak (azmettirme/yardım etme) nedeniyle indirim, zincirleme suç nedeniyle artırım uygulanır.
3. En son olarak kişisel indirim sebepleri (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, haksız tahrik, cezada indirim gerektiren şahsi sebepler vb.) göz önünde bulundurulur.

Bu sıralamaya uyulmaması, bozma nedeni oluşturan usuli bir hatadır; her artırım/indirim, kendisinden önceki aşamada bulunan sonuç ceza üzerinden yapılır.

Güvenlik tedbirleri (TCK m. 53-60)

• Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma (m. 53): Kasten işlenen bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak, kişinin belirli hakları (memuriyet, seçme-seçilme, velayet, vesayet, bir meslek/sanatı icra etme vb.) kullanmaktan yoksun bırakılmasıdır.
• Eşya müsaderesi (m. 54) ve kazanç müsaderesi (m. 55): İyi niyetli üçüncü kişilere ait olmamak koşuluyla, kasıtlı bir suçun işlenmesinde kullanılan veya suçun işlenmesine tahsis edilen ya da suçtan meydana gelen eşyanın; suçun işlenmesi ile elde edilen veya suçun konusunu oluşturan ya da suçun işlenmesi için sağlanan maddi menfaatler ile bunların değerlendirilmesi veya dönüştürülmesi sonucu ortaya çıkan ekonomik kazançların müsaderesine karar verilir.
• Çocuklara özgü güvenlik tedbirleri, akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirleri: Kusur yeteneği bulunmayan veya sınırlı olan kişiler hakkında, ceza yerine veya cezaya ek olarak uygulanan koruyucu/tedavi edici nitelikte tedbirlerdir.
• Tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirleri (m. 60): Bir kamu görevlisinin katılımıyla ve tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda, tüzel kişi hakkında ceza verilemese de faaliyet izninin iptali veya müsadere gibi güvenlik tedbirlerine hükmedilebilir.
• Cezaların ve güvenlik tedbirlerinin farkı: Cezalar kusur temeline dayanırken güvenlik tedbirleri, kusur yeteneği bulunmayan kişiler hakkında da (toplumu ve failin kendisini koruma amacıyla) uygulanabilir; bu yönüyle güvenlik tedbirleri yalnızca kusura değil, tehlikelilik hâline de dayanabilir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (CMK m. 231)

Ceza muhakemesi hukukuna ait olmakla birlikte yaptırım rejimiyle yakından bağlantılı olan bu kurumda, sanığa yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan cezanın iki yıl veya daha az süreli hapis veya adli para cezası olması durumunda; sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması, mahkemece kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması, suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi şartlarının birlikte gerçekleşmesi ve sanığın da bunu kabul etmesi hâlinde, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Bu durumda beş yıllık bir denetim süresi öngörülür; bu süre içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmezse dava düşer.