KPSS A İşletme İşletme Çevresi, Sosyal Sorumluluk ve Etik konu anlatımı

İşletmeler kapalı sistemler değil, çevreleriyle sürekli etkileşim içinde olan açık sistemlerdir. İşletme çevresi; işletmenin doğrudan denetleyemediği ancak faaliyetlerini etkileyen iç çevre ve dış çevre unsurlarından oluşur. Dış çevre de kendi içinde genel (uzak) çevre ve yakın (görev) çevre olarak ikiye ayrılır. Bu konu ayrıca işletmelerin topluma, çalışanlarına ve çevreye karşı sosyal sorumluluklarını ve etik ilkelerini de kapsar.

KPSS A Grubu İşletme sınavında bu konudan en sık; PESTEL unsurları, yakın/uzak çevre ayrımı, Carroll'ın Sosyal Sorumluluk Piramidi ve paydaş (stakeholder) teorisi sorulur.

İç çevre ve dış çevre

• İç çevre: İşletmenin kendi bünyesindeki, doğrudan kontrol edebildiği unsurlardır: yönetim anlayışı, örgüt kültürü, çalışanlar, finansal ve fiziksel kaynaklar, işletme sahipleri/hissedarlar.
• Dış çevre: İşletmenin dışında kalan, faaliyetlerini etkileyen ancak doğrudan kontrol edemediği unsurlardır. İkiye ayrılır:
  • Genel (uzak) çevre / makro çevre: İşletmenin doğrudan etkileyemediği, geniş kapsamlı, toplumun tamamını ilgilendiren unsurlardır. Genellikle PESTEL analiziyle incelenir:
    • Politik-yasal çevre (mevzuat, siyasi istikrar, devlet politikaları)
    • Ekonomik çevre (enflasyon, faiz, döviz kuru, gelir düzeyi)
    • Sosyo-kültürel çevre (değerler, demografik yapı, yaşam tarzı)
    • Teknolojik çevre (yenilikler, Ar-Ge, dijitalleşme)
    • Ekolojik/doğal çevre (iklim, doğal kaynaklar, çevre düzenlemeleri)
    • Legal (bazı kaynaklarda hukuki çevre politik-yasaldan ayrı ele alınır)
  • Yakın (görev) çevre / mikro çevre: İşletmenin doğrudan etkileşim içinde olduğu ve göreceli olarak daha fazla etkileyebildiği unsurlardır: müşteriler, tedarikçiler, rakipler, aracı kurumlar, düzenleyici kamu kurumları, sendikalar, yerel topluluklar.
  • Michael Porter'ın Beş Rekabet Gücü modeli (mevcut rakipler, yeni girenlerin tehdidi, ikame ürün/hizmet tehdidi, tedarikçilerin pazarlık gücü, alıcıların pazarlık gücü) da yakın çevre analizinde kullanılan tamamlayıcı bir araçtır.

Sosyal sorumluluk kavramı

Sosyal sorumluluk, işletmenin yalnızca kâr elde etme amacı gütmeyip; çalışanlarına, tüketicilerine, topluma ve çevreye karşı da sorumluluklarının bulunduğunu kabul eden yaklaşımdır.

Carroll'ın Sosyal Sorumluluk Piramidi (Archie Carroll), sosyal sorumluluğu dört kademede, tabandan tepeye doğru sıralar:

1. Ekonomik sorumluluk (taban): İşletmenin var oluş nedeni olan, kâr elde etme ve topluma mal/hizmet sunma sorumluluğu; diğer tüm sorumlulukların temelidir.
2. Yasal sorumluluk: Faaliyetlerini yürürlükteki kanun ve düzenlemelere uygun biçimde sürdürme sorumluluğu.
3. Etik sorumluluk: Kanunen zorunlu olmasa da, toplumun adil ve doğru kabul ettiği şekilde davranma sorumluluğu.
4. Gönüllü (hayırseverlik/philanthropic) sorumluluk (tepe): Yasal veya etik bir zorunluluk olmaksızın, topluma gönüllü katkı sağlama (bağış, sponsorluk, toplumsal projeler) sorumluluğu.

Paydaş (stakeholder) teorisi

Edward Freeman tarafından geliştirilen bu görüşe göre işletme, yalnızca hissedarlarına (shareholder) karşı değil; çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, devlet, yerel topluluk ve çevre gibi işletmeden etkilenen veya işletmeyi etkileyen tüm paydaşlara karşı sorumludur. Bu yaklaşım, hissedar odaklı (shareholder) görüşten (yalnızca kâr/hissedar değeri maksimizasyonu) farklıdır.

İşletme etiği

• İş ahlakı (işletme etiği): İşletme faaliyetlerinde dürüstlük, adalet, şeffaflık ve doğruluk ilkelerine dayalı davranış biçimidir.
• Etik kodlar (davranış kuralları): İşletmelerin çalışanlarının uyması gereken etik ilkeleri yazılı hâle getirdiği belgelerdir.
• Etik dışı davranışlar (rüşvet, yanıltıcı reklam, haksız rekabet, veri gizliliğinin ihlali) hem itibar kaybına hem de yasal yaptırımlara yol açabilir.

Sürdürülebilirlik

Sürdürülebilirlik, günümüz ihtiyaçlarını, gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânından ödün vermeden karşılamayı ifade eder. Üçlü sonuç (triple bottom line) yaklaşımı, işletmelerin yalnızca kâr (profit) değil, insan (people) ve çevre/gezegen (planet) boyutlarında da performans göstermesi gerektiğini savunur.

Örnek 1 (Genel/uzak çevre): Merkez Bankası'nın faiz oranlarını artırması, bir işletmenin kredi maliyetlerini doğrudan etkilemektedir. Bu unsur işletmenin hangi çevresine girer?

• Faiz oranları, PESTEL'in ekonomik boyutuna girer ve işletmenin doğrudan kontrol edemediği genel (uzak) çevre unsurudur.

Örnek 2 (Yakın/görev çevre): Bir işletmenin ana hammadde tedarikçisinin fiyatlarını artırması, işletmenin maliyetlerini doğrudan etkilemektedir. Bu unsur hangi çevreye girer?

• Tedarikçiler, işletmenin doğrudan etkileşim içinde olduğu yakın (görev) çevre unsurudur.

Örnek 3 (Carroll piramidi): Bir işletme, yasal olarak zorunlu olmadığı hâlde depremzedeler için bağış kampanyası düzenlemiştir. Bu davranış Carroll'ın piramidinde hangi kademeye girer?

• Yasal bir zorunluluk olmaksızın topluma gönüllü katkı sağlanması gönüllü (hayırseverlik) sorumluluk kademesine girer.

Örnek 4 (Paydaş teorisi): Bir şirket, yatırım kararı alırken yalnızca hissedarlarının kısa vadeli kâr beklentisini değil; çalışanlarının iş güvenliğini, yerel halkın çevre kaygılarını ve tedarikçileriyle ilişkilerini de dikkate almaktadır.

• Bu yaklaşım, işletmenin yalnızca hissedarlara değil tüm paydaşlara karşı sorumlu olduğunu savunan paydaş (stakeholder) teorisiyle örtüşmektedir.