KPSS A İşletme İşletme Türleri ve Hukuki Yapıları konu anlatımı

İşletmeler, hukuki yapılarına göre tek kişi (şahıs) işletmeleri, adi ortaklıklar ve ticaret şirketleri olmak üzere sınıflandırılır. Bu ayrım; tüzel kişilik, ortakların sorumluluğu, asgari/azami ortak sayısı, kuruluş biçimi ve yönetim hakkı bakımından önemli farklar taşır ve KPSS A Grubu İşletme sınavında en sık sorulan konulardan biridir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), ticaret şirketlerini kolektif, komandit (adi komandit ve sermayesi paylara bölünmüş komandit), anonim, limited ve kooperatif şirketler olarak sayar. Bunlardan kolektif ve komandit şirketler şahıs şirketi, anonim ve limited şirketler ise sermaye şirketi niteliğindedir.

Tek kişi (şahıs) işletmesi

• Tek bir gerçek kişi tarafından kurulur ve işletilir; kuruluşu en kolay ve en az maliyetli işletme türüdür.
• Tüzel kişiliği yoktur: ; işletme sahibi ile işletme aynı hukuki kişiliktir.
• Sahibi, işletme borçlarından tüm şahsi malvarlığıyla sınırsız sorumludur.
• Genellikle küçük ölçekli işletmelerde tercih edilir (esnaf, küçük ticarethaneler).

Adi ortaklık

• Türk Borçlar Kanunu: na (TBK md. 620-645) tabidir; Türk Ticaret Kanunu kapsamında bir ticaret şirketi değildir.
• En az iki gerçek veya tüzel kişinin, ortak bir amaca ulaşmak için emek ve mallarını birleştirmesiyle, yazılı veya sözlü bir sözleşme ile kurulur.
• Tüzel kişiliği yoktur.
• Ortaklar, ortaklık borçlarından sınırsız ve müteselsil (zincirleme) olarak sorumludur.
• Ticaret siciline tescil zorunlu değildir (ortaklık bir ticari işletme işletiyorsa bu işletme adına tescil söz konusu olabilir, ama ortaklığın kendisi tüzel kişilik kazanmaz).

Ticaret şirketleri (TTK md. 124)

TTK, ticaret şirketlerini beş türde sayar: kolektif, komandit (adi komandit ve paylı komandit), anonim, limited ve kooperatif. Kooperatifler ayrı bir kanuna (1163 sayılı Kooperatifler Kanunu) tabi olmakla birlikte TTK'da da ticaret şirketi olarak anılır. Tüm ticaret şirketleri, ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır.

Şahıs şirketleri

Kolektif şirket

• Ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla, gerçek kişi ortaklar arasında kurulur (tüzel kişi kolektif şirkete ortak olamaz).
• En az iki ortak: gerekir; azami ortak sayısı sınırı yoktur.
• Ortakların sorumluluğu şirket alacaklılarına karşı sınırsız, müteselsil ve ikincil (tali) niteliktedir: alacaklı önce şirketin malvarlığına başvurmak, yetmezse ortaklara müracaat etmek zorundadır.
• Aksi kararlaştırılmadıkça tüm ortaklar yönetim ve temsile yetkilidir.
• Tüzel kişiliği vardır.

Komandit şirket (adi komandit şirket)

• İki türde ortak bulunur:
  • Komandite ortak: Şirket borçlarından sınırsız sorumludur; şirketi yönetme ve temsil yetkisine sahiptir; yalnızca gerçek kişi olabilir.
  • Komanditer ortak: Şirket borçlarından yalnızca koyduğu (veya koymayı taahhüt ettiği) sermaye tutarıyla sınırlı sorumludur; yönetime ve temsile katılamaz; gerçek veya tüzel kişi olabilir.
• En az bir komandite ve bir komanditer ortak bulunması zorunludur.
• Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket ise komanditerlerin sermaye paylarının pay senedine (hisse senedine) bağlandığı, uygulamada çok az görülen özel bir türdür; komanditerlerin sayısı en az beş olmalıdır ve şirket anonim şirket hükümlerine tabidir.

Sermaye şirketleri

Anonim şirket (AŞ)

• Sermayesi paylara bölünmüş, borçlarından yalnızca malvarlığıyla sorumlu olan şirkettir.
• Ortaklar (pay sahipleri), şirket borçlarından şahsen sorumlu değildir; yalnızca taahhüt ettikleri sermaye payı ile sorumludurlar (kamu borçları için kanuni temsilcilerin sorumluluğu ayrı bir konudur).
• Tek pay sahibiyle dahi kurulabilir: (TTK 338); ortak sayısında üst sınır yoktur.
• Yönetim kurulu: tarafından yönetilir; yönetim kurulu üyesi gerçek veya tüzel kişi olabilir.
• Payların (hisse senetlerinin) devri görece kolaydır; halka açılabilen tek şirket türüdür, payları borsada işlem görebilir.
• Büyük sermaye gerektiren, uzun ömürlü ve kurumsallaşmaya elverişli yatırımlar için tercih edilir.

Limited şirket

• Bir veya daha çok gerçek veya tüzel kişi tarafından kurulabilen, esas sermayesi paylara bölünmüş sermaye şirketidir.
• Ortak sayısı 1 ile 50 arasında olabilir (elliyi aşamaz).
• Ortaklar, şirket borçlarından şahsen sorumlu değildir; yalnızca koydukları sermaye ile sınırlı sorumludur (kamu alacakları — vergi, sigorta primi gibi — bakımından ortaklar sermaye payları oranında ikincil sorumlu tutulabilir; bu, AŞ'den farklı bir husustur).
• En az bir ortağın müdür: olması zorunludur (TTK 623); yönetim müdür veya müdürler kurulu tarafından yürütülür.
• Halka açılamaz: , payları menkul kıymet borsasında işlem göremez; pay devri noter onaylı sözleşme ve genel kurul onayı ile mümkündür, AŞ'ye göre daha kısıtlıdır.

Kooperatif

• Ortaklarının ekonomik çıkarlarını ve ihtiyaçlarını karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet yoluyla korumak amacıyla kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır.
• Kâr amacı değil ortakların ortak ihtiyaçlarını karşılama amacı önceliklidir.
• En az yedi ortak ile kurulur.
• Ortakların sorumluluğu, ana sözleşmede belirtilen tutarla sınırlıdır.

Karşılaştırmalı özet

Örnek 1: Bir kişi, kendi adına küçük bir bakkal dükkânı açmış, işletmenin tüm borçlarından kendi kişisel malvarlığıyla sorumlu tutulmaktadır. Bu işletme hangi türdedir?

• Tek kişi tarafından kurulmuş, tüzel kişiliği olmayan, sahibinin sınırsız sorumlu olduğu bu yapı şahıs (tek kişi) işletmesidir.

Örnek 2: İki mühendis, TTK'ya tabi bir ticaret şirketi kurmadan, aralarında yaptıkları sözlü bir anlaşmayla ortak bir proje yürütmekte ve ortaya çıkan borçlardan birlikte, sınırsız biçimde sorumlu tutulmaktadır. Bu yapı nedir?

• Tüzel kişiliği olmayan, Borçlar Kanunu'na tabi, ortakların sınırsız-müteselsil sorumlu olduğu bu yapı adi ortaklıktır.

Örnek 3: Bir şirkette Ahmet Bey şirketi yönetmekte ve şirket borçlarından sınırsız sorumluyken, ortağı Zeynep Hanım yalnızca koyduğu sermaye kadar sorumlu olup yönetime karışmamaktadır. Bu şirket türü nedir?

• Yönetici ve sınırsız sorumlu ortak (komandite) ile sınırlı sorumlu, yönetime katılmayan ortak (komanditer) bir aradadır; bu yapı komandit şirkettir.

Örnek 4: Bir girişimci, 30.000 TL sermaye ile tek başına bir şirket kurmuş; şirket borçlarından yalnızca şirketin malvarlığı ile sorumlu tutulmakta, kendisi payını istediği zaman (usulüne uygun olarak) devredebilmektedir. Bu şirket türü nedir?

• Tek ortakla kurulabilen, ortakların sorumluluğunun sermaye payıyla sınırlı olduğu ve pay devrinin nispeten kolay olduğu bu yapı anonim şirkettir (aynı özellikler, elli ortağı aşmamak ve müdür ataması şartıyla limited şirket için de geçerli olabilir; ancak pay devrinin görece kolaylığı ve halka açılma imkânı anonim şirketin ayırt edici özelliğidir).