KPSS A İşletme Kapasite Planlaması ve Tesis Yerleşimi konu anlatımı

Kapasite, bir üretim biriminin belirli bir zaman diliminde üretebileceği azami çıktı miktarıdır (ör. günde 500 araç, yılda 200.000 ton çimento, 300 yataklı hastane). Kapasite planlaması, gelecekteki talebi karşılayacak kapasitenin ne zaman, ne kadar ve hangi biçimde sağlanacağına ilişkin uzun dönemli ve büyük yatırım gerektiren bir stratejik karardır. Kapasitenin talepten az olması satış kaybına ve müşteri memnuniyetsizliğine, fazla olması ise atıl kapasiteye ve yüksek birim maliyete yol açar.

Tesis kuruluş yeri kararı tesisin nerede kurulacağını, tesis yerleşimi ise tesisin içindeki makine, bölüm, iş istasyonu ve depo gibi unsurların fiziksel düzenlemesini ifade eder. İyi bir yerleşim malzeme taşıma maliyetini ve süreç içi stoku azaltır, iş akışını hızlandırır, alanı verimli kullanır ve çalışan güvenliğini artırır.

KPSS A Grubu İşletme sınavında bu konudan kapasite türleri ve kapasite kullanım oranı / etkinlik hesapları, kapasite stratejileri, yerleşim türleri, hat dengeleme (çevrim süresi, istasyon sayısı, denge etkinliği) ve kuruluş yeri seçim yöntemleri sorulur.

Kapasite türleri ve ölçüleri

• Kapasite kullanım oranı = Gerçekleşen çıktı / Tasarım kapasitesi
• Etkinlik (verimlilik) oranı = Gerçekleşen çıktı / Etkin kapasite
• Kapasite yastığı (tamponu): Talepteki beklenmedik artışlara karşı tutulan yedek kapasite. Kapasite yastığı = 1 − Kapasite kullanım oranı.
• Gerekli makine sayısı: N = (Talep × Birim işlem süresi) / (Bir makinenin kullanılabilir süresi); sonuç her zaman yukarı yuvarlanır.

Ölçek ve kapasite stratejileri

Tesis kuruluş yeri seçimi

Tesis yerleşimi türleri

Hat dengeleme

• Çevrim süresi (C) = Kullanılabilir üretim süresi / İstenen üretim miktarı. Bir birimin hattı terk etme aralığıdır; en uzun görev süresinden kısa olamaz (aksi hâlde görev bölünmeli ya da paralel istasyon kurulmalıdır).

• En yüksek çıktı = Kullanılabilir süre / En uzun istasyon süresi.

Örnek 1 (Kullanım ve etkinlik): Tasarım kapasitesi günde 500 birim, etkin kapasite 400 birim, gerçekleşen üretim 360 birimdir.

• Kapasite kullanım oranı = 360 / 500 = %72
• Etkinlik = 360 / 400 = %90
• Kapasite yastığı = 1 − 0,72 = %28

Örnek 2 (Hat dengeleme): Günlük çalışma süresi 480 dakika, talep 96 birim, toplam görev süresi 18 dakikadır ve hat 4 istasyonla dengelenmiştir.

• C = 480 / 96 = 5 dakika
• Teorik en az istasyon = 18 / 5 = 3,6 → 4 istasyon
• Denge etkinliği = 18 / (4 × 5) = 18 / 20 = %90; boş süre = 20 − 18 = 2 dakika; denge kaybı %10.

Örnek 3 (Makine sayısı): Yıllık talep 40.000 birim, birim işlem süresi 0,3 saat; bir makine yılda 2.000 saat çalışır ve %80 etkinlikle kullanılır.

• Gerekli süre = 40.000 × 0,3 = 12.000 saat
• Bir makinenin kullanılabilir süresi = 2.000 × 0,80 = 1.600 saat
• N = 12.000 / 1.600 = 7,5 → 8 makine (yukarı yuvarlanır)

Örnek 4 (Ağırlık merkezi): Pazarlar: A(20; 40) 300 ton, B(60; 20) 200 ton, C(40; 80) 500 ton.

• Cx = (20·300 + 60·200 + 40·500) / 1.000 = (6.000 + 12.000 + 20.000) / 1.000 = 38
• Cy = (40·300 + 20·200 + 80·500) / 1.000 = (12.000 + 4.000 + 40.000) / 1.000 = 56
• Dağıtım merkezi için başlangıç noktası (38; 56) olur.