KPSS A İşletme Stok Yönetimi konu anlatımı

Stok (envanter), işletmenin ileride kullanmak ya da satmak amacıyla elinde bulundurduğu hammadde, yarı mamul, mamul ve yardımcı malzemelerdir. Stok yönetimi, müşteri hizmet düzeyini istenen seviyede tutarken stokla ilgili toplam maliyeti en aza indirmek için ne zaman ve ne kadar sipariş verileceğine karar verme sürecidir.

Stok yönetiminin temel ikilemi şudur: Çok stok tutmak elde bulundurma maliyetini ve bağlanan sermayeyi artırır; az stok tutmak ise sık sipariş vermeyi, stoksuz kalma riskini ve satış kaybını beraberinde getirir. Ekonomik sipariş miktarı (EOQ) gibi modeller bu iki maliyet arasındaki dengeyi kurar.

KPSS A Grubu İşletme sınavında bu konudan; stok türleri ve işlevleri, stok maliyetleri, bağımlı–bağımsız talep ayrımı, ABC analizi, sürekli ve periyodik stok kontrol sistemleri ile EOQ, yeniden sipariş noktası ve ekonomik üretim miktarı hesaplamaları sorulur.

Stok türleri ve işlevleri

Stok tutmanın başlıca nedenleri (stok işlevleri):

Bağımsız ve bağımlı talep

• Bağımsız talep: Doğrudan müşteriden gelen, işletmenin başka bir kaleminin talebine bağlı olmayan talep (mamuller, yedek parça satışları). Tahminle belirlenir; EOQ ve yeniden sipariş noktası gibi modeller kullanılır.
• Bağımlı talep: Başka bir kalemin (üst ürünün) üretim planından hesaplanabilen talep (ör. otomobil üretim planından türetilen motor, lastik, koltuk ihtiyacı). Malzeme ihtiyaç planlaması (MRP) ile yönetilir.

Stok maliyetleri

ABC analizi

Pareto ilkesine dayanır: Stok kalemleri yıllık kullanım değerine (yıllık talep × birim maliyet) göre sınıflandırılır.

Stok kontrol sistemleri

• Sürekli gözden geçirme (Q sistemi, sabit sipariş miktarı sistemi): Stok düzeyi her çıkışta izlenir; stok yeniden sipariş noktasına düştüğünde her seferinde aynı miktarda (Q) sipariş verilir. Siparişler arası süre değişkendir. İki kutu sistemi bunun basit bir uygulamasıdır.
• Periyodik gözden geçirme (P sistemi, sabit sipariş aralığı sistemi): Stok belirli aralıklarla (ör. her ay) sayılır; stoku hedef (azami) düzeye tamamlayacak kadar sipariş verilir. Sipariş miktarı her dönem değişebilir. Gözden geçirme aralığı boyunca da belirsizlik bulunduğundan aynı hizmet düzeyi için daha fazla emniyet stoku gerekir.

Ekonomik sipariş miktarı (EOQ) modeli

Varsayımlar: Talep bilinir ve sabittir; tedarik süresi bilinir ve sabittir; siparişin tamamı bir defada teslim alınır; miktar indirimi yoktur; stoksuzluğa izin verilmez; yalnızca sipariş ve elde bulundurma maliyetleri değişkendir.

• Yıllık toplam stok maliyeti: TC = (D / Q) · S + (Q / 2) · H
• Ekonomik sipariş miktarı: Q = √(2 · D · S / H)*
• Optimum noktada yıllık sipariş maliyeti = yıllık elde bulundurma maliyeti.
• Yıllık sipariş sayısı: N = D / Q*
• Siparişler arası süre: T = yıllık çalışma günü / N
• Ortalama stok: Q* / 2
• D: yıllık talep, S: sipariş başına maliyet, H: birim başına yıllık elde bulundurma maliyeti, C: birim maliyet, i: elde bulundurma oranı.

Duyarlılık: Q* talep ve sipariş maliyetinin karekökü ile doğru, elde bulundurma maliyetinin karekökü ile ters orantılıdır. Örneğin talep 4 katına çıkarsa Q* yalnızca 2 katına çıkar.

Birim tutarlılığı: D ve H aynı zaman birimiyle ifade edilmelidir (ikisi de yıllık ya da ikisi de aylık).

Yeniden sipariş noktası ve emniyet stoku

• Yeniden sipariş noktası (ROP) = d · L + Emniyet stoku: (d: günlük talep, L: tedarik süresi gün olarak).
• Talep belirsizse: Emniyet stoku = z · σₗ (z: istenen hizmet düzeyine karşılık gelen standart normal değer, ör. %95 için yaklaşık 1,65; σₗ: tedarik süresi boyunca talebin standart sapması).

Ekonomik üretim miktarı (EPQ) modeli

Ürün bir defada teslim alınmayıp üretim sürerken kademeli olarak stoka girer (p: günlük üretim hızı, d: günlük talep, p > d).

• Q = √(2 · D · S / [H · (1 − d / p)])*
• *Azami stok = Q · (1 − d / p)**; ortalama stok = azami stok / 2.
• Üretim sırasında stok (p − d) hızıyla birikir; bu nedenle azami stok hiçbir zaman Q*'a ulaşmaz.

Miktar indirimi modeli

Her fiyat için EOQ hesaplanır; bulunan miktar o fiyat aralığında değilse, fiyatın geçerli olduğu en küçük miktara yükseltilir. Ardından satın alma maliyeti dâhil toplam maliyetler karşılaştırılır ve en düşük toplam maliyetli miktar seçilir.

Stok devir hızı

Stok devir hızı = Satılan malın maliyeti / Ortalama stok; Ortalama stok = (Dönem başı stok + Dönem sonu stok) / 2. Stokta kalma süresi = 360 / Stok devir hızı.

Örnek 1 (EOQ ve ilgili değerler): Yıllık talep 10.000 birim, sipariş maliyeti 200 TL, birim başına yıllık elde bulundurma maliyeti 16 TL, yıllık çalışma günü 250'dir.

• Q* = √(2 · 10.000 · 200 / 16) = √250.000 = 500 birim
• Yıllık sipariş sayısı = 10.000 / 500 = 20
• Yıllık sipariş maliyeti = 20 · 200 = 4.000 TL; yıllık elde bulundurma maliyeti = (500 / 2) · 16 = 4.000 TL (eşitler)
• Toplam stok maliyeti = 8.000 TL
• Siparişler arası süre = 250 / 20 = 12,5 gün

Örnek 2 (Elde bulundurma maliyeti yüzde olarak verildiğinde): Yıllık talep 4.500 adet, sipariş maliyeti 100 TL, birim maliyet 50 TL, yıllık elde bulundurma oranı %20'dir.

• H = 0,20 · 50 = 10 TL/adet-yıl
• Q* = √(2 · 4.500 · 100 / 10) = √90.000 = 300 adet

Örnek 3 (Yeniden sipariş noktası): Günlük talep 40 birim, tedarik süresi 5 gün, emniyet stoku 60 birimdir.

• ROP = 40 · 5 + 60 = 200 + 60 = 260 birim. Stok 260 birime düştüğünde sipariş verilir.

Örnek 4 (Ekonomik üretim miktarı): Yıllık talep 10.000 birim (250 gün, günlük 40 birim), günlük üretim hızı 100 birim, hazırlık maliyeti 120 TL, birim başına yıllık elde bulundurma maliyeti 4 TL'dir.

• 1 − d / p = 1 − 40 / 100 = 0,6
• Q* = √(2 · 10.000 · 120 / (4 · 0,6)) = √(2.400.000 / 2,4) = √1.000.000 = 1.000 birim
• Azami stok = 1.000 · 0,6 = 600 birim; ortalama stok = 300 birim
• Bir üretim partisi 1.000 / 100 = 10 günde tamamlanır; yılda 10.000 / 1.000 = 10 kez hazırlık yapılır.