KPSS A İşletme Üretim Yönetiminin Temel Kavramları konu anlatımı

Üretim, emek, malzeme, sermaye, enerji ve bilgi gibi girdilerin insan ihtiyaçlarını karşılayan mal veya hizmetlere (çıktılara) dönüştürülmesi sürecidir. Bu dönüştürme sırasında şekil, yer, zaman ve mülkiyet faydası yaratılarak girdilere değer katılır. Üretim yönetimi (günümüzde çoğunlukla üretim ve işlemler yönetimi olarak anılır) ise bu dönüştürme sürecinin planlanması, örgütlenmesi, yöneltilmesi ve denetlenmesiyle ilgilenen işletme fonksiyonudur.

Üretim yönetimi sistem yaklaşımıyla ele alınır: Girdiler → Dönüştürme süreci → Çıktılar ve bu akışı izleyen bir geri bildirim (kontrol) mekanizması. Çıktılar planlanan standartlarla karşılaştırılır, sapma varsa girdiler veya süreç düzeltilir.

KPSS A Grubu İşletme sınavında bu konudan; üretimin tanımı, mal ve hizmet üretimi farkları, üretim sistemlerinin sınıflandırılması, verimlilik–etkililik–ekonomiklik–kârlılık kavramları ve bunların basit hesaplamaları ile üretim yönetiminin tarihsel gelişimi sorulur.

Üretim yönetiminin amaçları ve rekabet öncelikleri

Üretim fonksiyonunun rekabete katkısı genellikle dört (bazen beş) performans hedefi / rekabet önceliği ile ifade edilir:

• (Bazı kaynaklarda yenilik/inovasyon ve hizmet de eklenir.)

Terry Hill yaklaşımında bu ölçütler ikiye ayrılır:

• Sipariş niteleyiciler (yeterlilik kriterleri): Ürünün pazarda değerlendirmeye alınabilmesi için sahip olması gereken asgari özelliklerdir (ör. belirli bir kalite standardı). Eksikse müşteri ürünü hiç dikkate almaz.
• Sipariş kazandıranlar: Rakiplere karşı siparişi kazandıran, işletmeyi farklılaştıran özelliklerdir (ör. en düşük fiyat, en hızlı teslim).

Mal ve hizmet üretimi farkları

Üretim sistemlerinin sınıflandırılması

Müşteri siparişiyle ilişki açısından ise: stoka üretim (make-to-stock), siparişe göre montaj (assemble-to-order; standart modüller önceden üretilir, sipariş gelince müşterinin seçimine göre birleştirilir), siparişe göre üretim (make-to-order) ve siparişe göre tasarım (engineer-to-order) ayrımı yapılır.

Verimlilik ve ilişkili ölçüler

• Verimlilik = Çıktı / Girdi.: Kaynakların ne kadar iyi kullanıldığını gösterir ("işi doğru yapmak").
  • Kısmi (tek faktörlü) verimlilik: Çıktı / tek bir girdi. Örnek: emek verimliliği = üretim miktarı / iş-saati.
  • Çok faktörlü verimlilik: Çıktı / (birden fazla girdinin toplamı), girdiler parasal olarak toplanır.
  • Toplam faktör verimliliği: Çıktı / tüm girdilerin toplamı.

Tarihsel gelişim

• 1970'lerden itibaren: Japon yönetim teknikleri (JIT, TKY), bilgisayar destekli üretim, MRP; günümüzde yalın üretim, Endüstri 4.0.

Karar alanları

Örnek 1 (Emek verimliliği): 10 işçinin günde 8 saat çalıştığı bir hatta günlük üretim 1.200 birimdir. Emek verimliliği nedir?

• İş-saati = 10 × 8 = 80 iş-saati
• Emek verimliliği = 1.200 / 80 = 15 birim/iş-saati

Örnek 2 (Çok faktörlü verimlilik): Bir işletmenin aylık çıktısının değeri 90.000 TL; emek maliyeti 20.000 TL, malzeme 30.000 TL, enerji 10.000 TL'dir.

• Toplam girdi = 20.000 + 30.000 + 10.000 = 60.000 TL
• Çok faktörlü verimlilik = 90.000 / 60.000 = 1,5

Örnek 3 (Verimlilik değişimi): Ocak ayında 500 iş-saatiyle 4.000 birim, şubatta 490 iş-saatiyle 4.410 birim üretilmiştir.

• Ocak: 4.000 / 500 = 8 birim/iş-saati
• Şubat: 4.410 / 490 = 9 birim/iş-saati
• Değişim = (9 − 8) / 8 = 0,125 → %12,5 artış
• Dikkat: Üretim miktarındaki artış %10,25 (4.410/4.000 = 1,1025), girdideki azalış %2.dir; verimlilik değişimi bu ikisinin basit toplamı değildir.

Örnek 4 (Ekonomiklik ve kârlılık): Satış hasılatı 660.000 TL, toplam maliyet 600.000 TL, öz sermaye 300.000 TL.

• Ekonomiklik = 660.000 / 600.000 = 1,10
• Kâr = 660.000 − 600.000 = 60.000 TL
• Öz sermaye kârlılığı = 60.000 / 300.000 = %20