KPSS A Uluslararası İlişkiler Küreselleşme ve Uluslararası Ekonomi Politik konu anlatımı

Küreselleşme, ekonomik, siyasi, kültürel ve teknolojik ilişkilerin ulus-devlet sınırlarını aşarak yoğunlaşması ve dünyanın farklı bölgelerini birbirine daha sıkı bağlarla bağlaması sürecidir. Tek boyutlu değildir: ekonomik küreselleşme (sermaye, mal ve hizmet akışlarının serbestleşmesi), siyasi küreselleşme (uluslararası örgütlerin ve rejimlerin etkisinin artması), kültürel küreselleşme (iletişim teknolojileri sayesinde fikir ve yaşam tarzlarının yayılması) ve teknolojik küreselleşme birlikte ilerler. Uluslararası Ekonomi Politik (UEP), uluslararası ilişkiler ile ekonomi arasındaki etkileşimi; devlet, piyasa ve toplum arasındaki güç ilişkilerini inceleyen bir alt disiplindir. UEP içinde üç temel yaklaşım öne çıkar: liberalizm (serbest piyasanın ve karşılıklı bağımlılığın refahı artıracağını savunur), ekonomik milliyetçilik/merkantilizm (devletin ulusal çıkarı ve gücünü önceleyen korumacı politikaları savunur) ve yapısalcılık/Marksist yaklaşım (küresel ekonomik ilişkileri sömürü, eşitsizlik ve merkez-çevre bağımlılığı çerçevesinde okur). Bu konuda ayrıca İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan Bretton Woods sistemi, uluslararası ekonomik kuruluşlar (IMF, Dünya Bankası, DTÖ) ve küreselleşmeye yönelik eleştiriler öne çıkan başlıklardır.

• Küreselleşmenin itici güçleri: Teknolojik gelişmeler (bilgi-iletişim teknolojileri, internet), ulaşım maliyetlerinin düşmesi, çok uluslu şirketlerin (ÇUŞ) yayılması, sermaye hareketlerinin serbestleşmesi ve uluslararası ticaretin liberalleşmesi.
• Uluslararası Ekonomi Politik (UEP) yaklaşımları:
  • Liberalizm: Serbest ticaret ve piyasa mekanizmasının, karşılıklı bağımlılık yoluyla refahı artıracağını ve çatışma olasılığını azaltacağını savunur; Adam Smith ve David Ricardo'nun mukayeseli üstünlükler kuramına dayanır.
  • Ekonomik milliyetçilik (merkantilizm/neomerkantilizm): Ekonominin devletin gücüne ve ulusal çıkarına hizmet etmesi gerektiğini, devletin stratejik sektörleri koruması ve dış ticaret fazlası vermesi gerektiğini savunur; devleti piyasanın önüne koyar.
  • Yapısalcı/Marksist yaklaşım: Kapitalist dünya ekonomisinin merkez ülkeler lehine, çevre ülkeler aleyhine işleyen yapısal bir sömürü ilişkisi kurduğunu savunur; bağımlılık teorisi (Raul Prebisch, Andre Gunder Frank) ve Immanuel Wallerstein'ın dünya sistemleri analizi (merkez, yarı-çevre, çevre ülkeler) bu yaklaşımın önemli temsilcileridir.
• Bretton Woods sistemi (1944): II. Dünya Savaşı sonrası uluslararası parasal düzeni kurmak için 44 ülkenin katılımıyla ABD'de toplanan konferansta oluşturulmuştur. Dolara altın karşılığı sabit kur sistemi (dolar-altın standardı) getirmiş; IMF ve Dünya Bankasının kurulmasını sağlamıştır. Sistem, ABD'nin 1971'de doların altına çevrilebilirliğini durdurmasıyla (Nixon şoku) fiilen sona ermiş, yerini dalgalı kur rejimlerine bırakmıştır.
• Uluslararası ekonomik kuruluşlar:
  • IMF (Uluslararası Para Fonu): Üye ülkelere ödemeler dengesi sorunlarında kısa/orta vadeli kredi (stand-by düzenlemeleri) sağlayan, kur istikrarını gözeten kuruluştur.
  • Dünya Bankası: Kalkınmakta olan ülkelere uzun vadeli kalkınma ve altyapı projeleri için kredi sağlayan kuruluştur.
  • GATT (1947) ve Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ, 1995): GATT, çok taraflı ticaret müzakereleriyle gümrük tarifelerini indirmeyi amaçlayan bir anlaşmaydı; Uruguay Round müzakereleri sonucunda 1995'te kurumsallaşarak Dünya Ticaret Örgütü'ne dönüşmüş, uyuşmazlık çözüm mekanizmasıyla güçlendirilmiştir.
• G7, G20 ve OECD: G7, gelişmiş sanayi ülkelerinin ekonomik istişare platformudur; G20, 2008 küresel finans krizinden sonra önemi artan, gelişmiş ve yükselen ekonomileri bir araya getiren geniş katılımlı bir forumdur; OECD ise ekonomik politika koordinasyonu ve veri/analiz üreten bir kuruluştur.
• Küreselleşme eleştirileri: Gelir eşitsizliğinin derinleşmesi, ulus-devlet egemenliğinin aşınması, kültürel homojenleşme (yerel kültürlerin baskın küresel kültür karşısında erimesi) ve çevresel tahribat gibi eleştiriler; bu eleştiriler alter-küreselleşme (küreselleşme karşıtı) hareketlerin (ör. 1999 Seattle DTÖ Zirvesi protestoları) ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Örnek 1: Bir yaklaşım, uluslararası ekonomik ilişkilerin devletin ulusal gücünü ve stratejik özerkliğini artıracak biçimde yönetilmesi gerektiğini, dışa bağımlılığın ulusal güvenlik açısından risk oluşturduğunu savunmaktadır. Bu görüş, Uluslararası Ekonomi Politik'in hangi yaklaşımıyla örtüşür? Çözüm: Devletin gücünü ve ulusal çıkarını önceleyen, dışa bağımlılığı risk olarak gören yaklaşım **ekonomik milliyetçilik (merkantilizm)**dir. Liberalizm karşılıklı bağımlılığı olumlu görür, yapısalcılık ise meseleyi sınıfsal/merkez-çevre eksenine taşır.

Örnek 2: İkinci Dünya Savaşı sonrasında toplanan bir konferansta, doların altına sabitlendiği ve diğer para birimlerinin dolara sabit kurdan bağlandığı bir uluslararası parasal düzen kurulmuş; bu düzenin kurumsal ayakları arasında bugün de faaliyette olan iki uluslararası mali kuruluş yer almıştır. Sözü edilen konferans ve kurumlar aşağıdakilerden hangisidir? Çözüm: Tarif edilen sistem Bretton Woods sistemidir (1944); bu konferansta IMF ve Dünya Bankası kurulmuştur. Sistem 1971'de doların altına çevrilebilirliğinin durdurulmasıyla sona ermiştir.

Örnek 3: Bir kurama göre, kapitalist dünya ekonomisi; sanayileşmiş, sermaye birikimi yüksek "merkez" ülkeler ile hammadde ve ucuz emek sağlayan "çevre" ülkeler arasında yapısal bir eşitsizlik ilişkisi üzerine kuruludur ve bu ilişki merkez ülkeler lehine sürekli yeniden üretilir. Bu görüş aşağıdaki yaklaşımlardan hangisine aittir? Çözüm: Merkez-çevre eşitsizliğini ve yapısal sömürüyü vurgulayan bu görüş yapısalcı/Marksist yaklaşıma (bağımlılık teorisi, Wallerstein'ın dünya sistemleri analizi) aittir. Liberal yaklaşım ticaretin karşılıklı kazanç sağladığını, merkantilist yaklaşım ise devlet gücünü esas alır.

Örnek 4: 1995 yılında, GATT çerçevesinde yürütülen çok taraflı ticaret müzakerelerinin (Uruguay Round) sonucunda kurulan ve üye ülkeler arasındaki ticaret uyuşmazlıklarını çözmek için bağlayıcı bir mekanizmaya sahip olan uluslararası kuruluş aşağıdakilerden hangisidir? Çözüm: Tarif edilen kuruluş **Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)**dür; GATT'ın kurumsallaşmasıyla 1995'te kurulmuş ve uyuşmazlık çözüm mekanizmasıyla donatılmıştır.