ÖABT Coğrafya Kavram Öğretimi ve Kavram Yanılgıları konu anlatımı

Kavram, ortak özellikleri paylaşan nesne, olay ya da durumların zihinde sınıflandırılmasıyla oluşan soyut bir yapıdır. Coğrafya öğretiminde "iklim", "yer şekli", "ölçek", "nüfus yoğunluğu", "erozyon" gibi kavramların doğru ve sağlam biçimde oluşturulması, öğrencinin ileriki konuları anlamlandırabilmesinin temelini oluşturur. Kavram öğretimi, bir kavramın kritik (değişmez, tanımlayıcı) özellikleriyle değişken (kavramdan kavrama farklılık gösterebilen) özelliklerinin ayırt ettirilmesi sürecidir. Öğrenci bu süreçte örnekler ve örnek olmayanlar (positive/negative examples) üzerinden genelleme yaparak kavramı zihninde yapılandırır. Ancak öğrenciler sınıfa gelmeden önce de çevreleriyle etkileşim, günlük dil kullanımı ya da medya yoluyla edindikleri "ön kavramlar" (naif kavramlar) ile derse başlarlar; bu ön kavramlar bilimsel kavramla örtüşmediğinde kavram yanılgısı (misconception) ortaya çıkar. Coğrafya, günlük yaşam diliyle iç içe geçmiş bir alan olduğundan (örneğin "hava" ve "iklim" kelimelerinin gündelik dilde birbirinin yerine kullanılması gibi) kavram yanılgılarının en sık görüldüğü derslerden biridir. ÖABT alan eğitimi bölümünde bu konu, bir öğrencinin ifadesinden yola çıkarak yanılgının türünün belirlenmesi ya da öğretmenin bu yanılgıyı gidermek için izlemesi gereken stratejinin (kavramsal değişim metni, kavram haritası, örnek-karşı örnek sunma vb.) tespit edilmesi biçiminde sıkça karşımıza çıkar.

• Coğrafyaya özgü tipik yanılgılar:
  • Ölçek yanılgısı: Öğrencilerin "büyük ölçekli harita" ifadesini "geniş alanı gösteren harita" ile karıştırması; oysa ölçek büyüdükçe (kesir küçüldükçe) gösterilen alan daralır, ayrıntı artar.
  • İklim–hava farkı yanılgısı: Hava durumunun (kısa süreli, anlık atmosfer olayları) iklimle (uzun yıllar ortalaması) eşanlamlı sanılması.
  • Yer şekli oluşumu yanılgısı: Deprem ile volkanizmanın aynı süreç sanılması, ya da fiziksel çözülme (ayrışma) ile erozyonun (aşınmış malzemenin taşınması) karıştırılması.
  • Mevsim oluşumu yanılgısı: Mevsimlerin, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesiyle oluştuğunun sanılması; oysa asıl neden Dünya ekseninin eğikliği ve dolanım hareketidir.

Örnek 1: Bir öğretmen, "büyük ölçekli haritalar küçük alanları, küçük ölçekli haritalar geniş alanları gösterir" ifadesini duyduğunda bazı öğrencilerinin "büyük ölçek = geniş alan" biçiminde bir yanılgıya sahip olduğunu fark eder. Bu durumu gidermek için öğrencilere aynı bölgeye ait 1/25.000 ve 1/500.000 ölçekli iki harita dağıtarak hangisinde daha çok ayrıntı görüldüğünü karşılaştırmalı olarak inceletir. Bu uygulama, somut örnek-karşı örnek karşılaştırması yoluyla kavram yanılgısının giderilmesine yönelik bir müdahaledir.

Örnek 2: Bir öğrenci, "yarın hava çok soğuk olacakmış, demek ki bölgemizin iklimi soğuk" diyerek hava durumu ile iklimi özdeşleştirir. Öğretmen, aynı bölgenin uzun yıllar sıcaklık ortalamalarını gösteren bir grafikle günlük hava durumu raporunu yan yana sunarak öğrencilerin zaman ölçeği farkını fark etmelerini sağlar. Bu, bilişsel çatışma yaratarak kavramsal değişimi tetikleyen bir stratejidir.

Örnek 3: Bir öğrenci, "deprem olan yerde mutlaka yanardağ da patlar, ikisi aynı olaydır" şeklinde bir görüş belirtir. Öğretmen, levha sınırlarının farklı türlerini (yakınsak, ıraksak, dönüşüm) ve bu sınırlarda deprem ile volkanizmanın her zaman birlikte görülmediğini örnekleyen bir dünya haritası üzerinden konuyu ele alır. Burada öğretmen, kritik özellikleri (levha hareketinin türü) net biçimde ayırt ettirerek yanılgıyı düzeltmeye çalışmaktadır.

Örnek 4: Bir öğrenci, "yaz mevsiminde Dünya Güneş'e daha yakın olduğu için hava sıcaklığı artar" der. Öğretmen, Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesinin neredeyse dairesel olduğunu, Güney Yarımküre'de yaz yaşanırken Kuzey Yarımküre'de kış yaşandığını gösteren bir model üzerinden ekseni eğikliğinin ve gelen ışınların düşme açısının belirleyici olduğunu tartışmaya açar. Bu, doğrudan çürütücü kanıt sunarak kavram yanılgısını gidermeye yönelik bir kavramsal değişim stratejisidir.

Örnek 5: Bir öğretmen, üniteye başlamadan önce öğrencilere "iklim", "hava", "yer şekli", "aşınım" kavramlarını içeren kısa bir ön test uygulayarak olası yanılgıları önceden tespit eder ve derste bu kavramların ilişkisini gösteren bir kavram haritası oluşturulmasını ister. Bu, kavram yanılgılarının önlenmesinde tanılayıcı (teşhis edici) değerlendirmenin ve kavram haritalama tekniğinin birlikte kullanılmasına örnektir.