ÖABT Türkçe Ölçme ve Değerlendirme konu anlatımı

Türkçe öğretiminde ölçme ve değerlendirme konusu, öğrencinin dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerilerindeki gelişiminin öğretim sürecinin başında, sırasında ve sonunda nasıl izleneceğini; bu izlemede kullanılan geleneksel (yazılı sınav, çoktan seçmeli test) ve alternatif/tamamlayıcı (performans görevi, proje, portfolyo, rubrik, öz ve akran değerlendirme) araçları kapsar. Güncel öğretim anlayışı, yalnızca öğrenmenin sonucunu değil sürecini de değerlendirmeyi (biçimlendirici değerlendirme) önemser; bu nedenle ÖABT Türkçe'de bu konu, hangi değerlendirme türünün hangi amaçla ve hangi araçla yapıldığının; özellikle rubrik, portfolyo ve kontrol listesi gibi araçların birbirinden ayırt edilmesinin sorgulandığı sorularla sıkça karşımıza çıkar.

Ölçme ve değerlendirme: Ölçme, bir özelliğin gözlenip sonucun sayı ya da sembollerle ifade edilmesidir (örneğin bir yazılı sınavdan alınan puan); değerlendirme ise bu ölçme sonucunun bir ölçüt ile karşılaştırılarak yorumlanmasıdır (örneğin bu puanın geçme notu sınırının üstünde mi altında mı olduğuna karar verilmesi). Ölçme değerlendirmenin girdisidir; değerlendirme olmadan ölçme sonucu tek başına bir anlam ifade etmez.

Değerlendirme türleri:

• Tanılayıcı (diagnostik) değerlendirme: Öğretime başlamadan önce öğrencinin hazırbulunuşluğunu, ön bilgilerini, eksik ya da yanlış öğrenmelerini belirlemek amacıyla yapılır; not verme amacı taşımaz.
• Biçimlendirici (formative/süreç) değerlendirme: Öğretim sürecinde, öğrencinin gelişimini izlemek ve ona anında geri bildirim vererek öğrenme eksikliklerini gidermek amacıyla yapılır; asıl amacı not vermek değil süreci iyileştirmektir.
• Düzey belirleyici (summative/sonuç) değerlendirme: Öğretim sürecinin sonunda öğrencinin ulaştığı başarı düzeyini belirlemek, notlandırmak ve bir sonraki aşamaya geçip geçemeyeceğine karar vermek amacıyla yapılır (dönem sonu sınavı gibi).

Geleneksel ölçme araçları: Çoktan seçmeli testler, doğru-yanlış testleri, eşleştirme soruları, kısa cevaplı sorular ve klasik (açık uçlu) yazılı yoklamalar; genellikle bilişsel alanın hatırlama ve kavrama basamaklarını ölçmede güçlü, üst düzey beceri ve süreç değerlendirmede sınırlı araçlardır.

Alternatif (tamamlayıcı) ölçme-değerlendirme araçları:

• Performans görevi: Öğrencinin bilgi ve becerilerini gerçek yaşama yakın bir ürün ya da sunumla ortaya koymasını isteyen görevdir.
• Proje: Öğrencinin belirli bir süreçte araştırma, planlama ve üretim aşamalarını bir arada yürüterek ortaya koyduğu daha kapsamlı, uzun süreli çalışmadır.
• Portfolyo (öğrenci ürün dosyası): Öğrencinin bir dönem/yıl boyunca ürettiği çalışmalardan seçtiklerinin, kendi gelişimini ve öz değerlendirmesini de içerecek biçimde bir dosyada toplanmasıdır; amaç yalnızca ürünleri biriktirmek değil, öğrencinin kendi öğrenme sürecini görmesini sağlamaktır.
• Dereceli puanlama anahtarı (rubrik): Bir performansın ya da ürünün, önceden belirlenmiş ölçütlere göre farklı başarı düzeylerinin (örneğin "yetersiz-orta-iyi-çok iyi") betimlendiği puanlama aracıdır; ölçütleri ayrı ayrı puanlayan analitik rubrik ile bütünü tek puanla değerlendiren holistik (bütüncül) rubrik olmak üzere iki türü vardır.
• Kontrol listesi: Bir davranış ya da özelliğin yalnızca "var/yok" biçiminde işaretlendiği, derecelendirme içermeyen basit bir araçtır; rubrikten farklı olarak başarı düzeyi ayrımı yapmaz.
• Öz değerlendirme ve akran değerlendirme: Öğrencinin kendi çalışmasını ya da bir sınıf arkadaşının çalışmasını belirlenmiş ölçütlere göre değerlendirmesidir; öz farkındalık ve eleştirel bakışı geliştirir.
• Gözlem formu: Öğretmenin öğrencinin sınıf içi davranışlarını (örneğin tartışmaya katılım, dinleme tutumu) sistematik biçimde kaydettiği araçtır.

Dil becerilerine özgü ölçme: Okuma anlama düzeyini ölçmede kullanılan boşluk doldurma (cloze) tekniği, yazılı anlatımı değerlendirmede kullanılan analitik yazma ölçekleri (içerik, düzen, dil bilgisi, sözcük seçimi gibi ölçütler), konuşma ve dinleme becerilerini değerlendiren gözlem/rubrik formları bu alana özgü örneklerdir.

Geçerlik ve güvenirlik: Geçerlik, bir aracın ölçmek istediği özelliği doğru ölçmesi; güvenirlik ise aynı aracın tekrarlanan uygulamalarda tutarlı sonuçlar vermesidir. Bir araç güvenilir olduğu hâlde geçerli olmayabilir, ama geçerli bir araç aynı zamanda güvenilir olmak zorundadır.

Örnek 1: Bir öğretmen, yeni bir üniteye başlamadan önce öğrencilerin konuyla ilgili önceden neler bildiğini, hangi kavram yanılgılarına sahip olduklarını belirlemek için kısa bir anket uygulamış ve sonuçları not vermeden değerlendirmiştir. — Bu uygulama, öğretime başlamadan önce hazırbulunuşluğu ve olası eksik/yanlış öğrenmeleri belirlemeyi amaçladığı için tanılayıcı (diagnostik) değerlendirmeye örnektir.

Örnek 2: Bir öğretmen, öğrencilerin yazdığı taslak metinleri toplamış, her birine dönüt vererek nelerin geliştirilmesi gerektiğini belirtmiş ve öğrencilere metinlerini yeniden düzenleme fırsatı tanımıştır; bu aşamada herhangi bir not vermemiştir. — Sürecin ortasında, öğrenmeyi iyileştirmek amacıyla geri bildirim verildiği için bu, biçimlendirici (süreç) değerlendirmeye örnektir.

Örnek 3: Bir öğretmen, dönem boyunca öğrencilerin yazdığı şiir, öykü ve deneme türündeki en iyi beş çalışmasını bir araya toplatmış; öğrencilerden her çalışma için neden onu seçtiklerini açıklayan kısa bir öz değerlendirme yazısı da istemiştir. — Bu uygulama, öğrencinin ürünlerinin bir dönem boyunca toplanıp öz değerlendirmeyle bütünleştirildiği portfolyo (öğrenci ürün dosyası) değerlendirmesine örnektir.

Örnek 4: Bir öğretmen, konuşma becerisini değerlendirirken "akıcılık", "telaffuz", "beden dilini kullanma" ve "konuya uygunluk" ölçütlerinin her birini "geliştirilmeli-yeterli-iyi-çok iyi" biçiminde ayrı ayrı derecelendiren bir tablo hazırlamıştır. — Her ölçütün ayrı ayrı ve farklı başarı düzeylerine göre puanlandığı bu araç, analitik dereceli puanlama anahtarı (rubrik) örneğidir; yalnızca "yaptı/yapmadı" şeklinde işaretleme yapılsaydı bu bir kontrol listesi olurdu.

Örnek 5: Bir öğretmen dönem sonunda tüm öğrencilere aynı konularda 20 sorudan oluşan bir sınav uygulamış ve bu sınav sonucuna göre öğrencilerin dönem notunu belirlemiştir. — Öğretim sürecinin tamamlanmasının ardından öğrencinin ulaştığı genel başarı düzeyini notlandırmak amacıyla yapıldığı için bu, düzey belirleyici (sonuç) değerlendirmeye örnektir.