ÖABT Türkçe Yazma ve Konuşma Becerilerinin Öğretimi konu anlatımı

Yazma ve konuşma, Türkçe dersi öğretim programının üretici (productive) dil becerileridir; öğrencinin edindiği dil bilgisini ve söz varlığını kullanarak yeni bir anlamlı ürün (yazılı metin ya da sözlü söylem) ortaya koymasına dayanır. Yazma öğretiminde günümüzde kabul gören yaklaşım, yazmayı tek seferde tamamlanan bir ürün olarak değil; planlama, taslak oluşturma, gözden geçirme, düzeltme ve yayımlama aşamalarından oluşan bir süreç olarak ele alan süreç odaklı yazma (process writing) yaklaşımıdır. Konuşma öğretiminde ise hazırlıklı ve hazırlıksız konuşma türleri, beden dili, diksiyon ve konuşma kaygısıyla baş etme stratejileri önem taşır. ÖABT Türkçe'de bu konu, bir yazma ya da konuşma etkinliğinin sürecin hangi aşamasına ya da hangi türe karşılık geldiğini tanıyabilme, değerlendirme türlerini (rubrik, akran/öz değerlendirme) ve yazma/konuşma türlerini (öyküleyici, bilgilendirici, ikna edici) ayırt edebilme becerisini ölçer.

Süreç odaklı yazma (process writing): Yazmayı doğrusal olmayan, birbirini besleyen aşamalardan oluşan bir süreç olarak ele alır: planlama/taslak öncesi (prewriting) (konu seçme, fikir üretme, düzenleme), taslak yazma (drafting) (düşünceleri ilk kez kâğıda dökme, bu aşamada yazım-noktalama hatalarına takılmama), gözden geçirme (revising) (içeriği, düzeni ve anlamı geliştirme; ekleme, çıkarma, yeniden düzenleme), düzeltme (editing) (yazım, noktalama ve dil bilgisi hatalarını giderme) ve yayımlama (publishing) (metni bir okuyucu kitlesiyle paylaşma). Bu yaklaşım, ürün odaklı geleneksel yazma öğretiminin aksine, sürecin kendisini öğretilmesi gereken bir beceri olarak görür.

Ürün odaklı yazma öğretimi: Öğrencinin doğrudan bitmiş, kusursuz bir metin üretmesinin beklendiği, sürecin aşamalarına (özellikle gözden geçirmeye) yeterince yer vermeyen, genellikle yalnızca yazım-noktalama hatalarının düzeltilmesine odaklanan geleneksel yaklaşımdır.

Yazı türleri: Öyküleyici (anlatmaya bağlı) yazılar bir olay örgüsü etrafında kurulur; bilgilendirici/açıklayıcı yazılar bir konuyu nesnel biçimde açıklar; ikna edici yazılar okuyucuyu bir görüşe ikna etmeyi amaçlar; yaratıcı yazma ise öğrencinin özgün, hayal gücüne dayalı ürünler ortaya koymasını hedefler.

Yazma değerlendirmesi: Dereceli puanlama anahtarı (rubrik), önceden belirlenmiş ölçütlere (içerik, düzen, dil kullanımı, yazım-noktalama gibi) göre metnin puanlanmasını sağlayan, öznelliği azaltan bir değerlendirme aracıdır. Akran değerlendirme ve öz değerlendirme de sürecin gözden geçirme aşamasında öğrencinin kendi ve başkalarının metnine eleştirel biçimde bakmasını sağlayan tamamlayıcı yöntemlerdir.

Konuşma türleri: Hazırlıklı konuşma, önceden planlanan, notlarla ya da provayla desteklenen konuşmadır (sunum, konferans gibi); hazırlıksız (doğaçlama) konuşma ise anlık, önceden planlanmamış konuşmadır (günlük sohbet, ani soruya cevap verme gibi). Konuşma becerisinin bileşenleri arasında diksiyon (sesin doğru ve anlaşılır çıkarılması), beden dili, göz teması ve konuşma kaygısıyla baş etme yer alır.

Drama ve rol yapma: Konuşma becerisini geliştirmede kullanılan, öğrencinin bir rolü ya da durumu canlandırarak kendini sözlü ifade etmesini sağlayan etkinliklerdir; konuşma kaygısını azaltmada ve empati kurmada da etkilidir.

Örnek 1: Bir öğretmen, öğrencilerinden bir konuda ilk taslaklarını yazmalarını istedikten sonra, taslakları henüz yazım hatalarına bakmadan yalnızca içerik ve düzen açısından akranlarıyla değiştirip geri bildirim almalarını sağlamaktadır. — Bu, süreç odaklı yazmanın gözden geçirme (revising) aşamasının akran değerlendirmeyle desteklenen bir uygulamasıdır; bu aşamada asıl amaç yazım-noktalama değil, içerik ve anlamdır.

Örnek 2: Bir öğretmen, öğrencilerin yazdığı kompozisyonları "konuya uygunluk", "fikirlerin düzenlenmesi", "dil ve anlatım", "yazım ve noktalama" ölçütlerinden oluşan, her ölçüt için 1-5 arası puan verilen bir tabloya göre değerlendirmektedir. — Bu uygulama dereceli puanlama anahtarı (rubrik) kullanımına örnektir; değerlendirmeyi ölçütlere dayandırarak öznelliği azaltır ve öğrenciye hangi yönden gelişmesi gerektiğini somut biçimde gösterir.

Örnek 3: Bir öğretmen, öğrencilerinden önceden hazırlık yapmadan sınıfta rastgele çekilen bir konu hakkında iki dakika konuşmalarını istemektedir. — Bu etkinlik hazırlıksız (doğaçlama) konuşma becerisini geliştirmeyi hedefler; öğrencinin anlık düşünme, konuşma kaygısıyla baş etme ve akıcı ifade becerilerini güçlendirir.

Örnek 4: Bir öğretmen, bir olayı farklı bakış açılarından anlatan kısa bir metnin sonunu değiştirerek öğrencilerden kendi hikâyelerini yazmalarını istemekte, ardından bu hikâyeleri sınıfta canlandırmalarını (drama) sağlamaktadır. — Bu etkinlik hem yaratıcı yazmayı hem de drama yoluyla sözlü ifadeyi bütünleştirir; öğrencinin yazdığı ürünü canlandırması, konuşma becerisini yazma becerisiyle ilişkilendirir.