KPSS A Çalışma Ekonomisi Emek Piyasasında Ayrımcılık konu anlatımı

Emek piyasasında ayrımcılık, verimlilik bakımından eşit olan işçilere cinsiyet, ırk, etnik köken, din, yaş, engellilik gibi verimlilikle ilgisi olmayan özellikleri nedeniyle farklı muamele edilmesidir. Ayrımcılık; ücretlerde, işe almada, terfide, mesleklere erişimde ve eğitim olanaklarında ortaya çıkabilir.

İktisat literatüründe ayrımcılığın temel açıklaması Gary Becker'ın 1957 tarihli Ayrımcılığın İktisadı (The Economics of Discrimination) adlı eseridir. Becker, ayrımcılığı işverenlerin, çalışma arkadaşlarının ya da müşterilerin belirli gruplarla etkileşime girmekten hoşlanmaması, yani bir "ayrımcılık zevki (tercihi)" olarak modellemiştir. Bunun yanında istatistiksel ayrımcılık, mesleki yığılma ve monopson modelleri de ayrımcılığın nasıl oluşup sürdüğünü açıklar.

Ayrımcılık türleri

Becker'in ayrımcılık modeli

Becker, ayrımcılık zevkini ayrımcılık katsayısı (d) ile ölçer. Aşağıda eşit verimli erkek (E) ve kadın (K) işçiler üzerinden anlatılmıştır.

• İşveren ayrımcılığı: Ayrımcı işveren kadın işçinin maliyetini gerçek ücretinden yüksek algılar: algılanan maliyet = w_K × (1 + d).
  • İşveren, w_K × (1 + d) < w_E ise kadın, aksi hâlde erkek işçi çalıştırır.
  • Ayrımcı işveren, daha ucuz olan eşit verimli işçiyi çalıştırmadığı için daha düşük kâr elde eder; ayrımcılığın bedelini kendisi öder.
  • Rekabetçi piyasada ayrımcılık yapmayan firmalar daha kârlı olduğundan, uzun dönemde ayrımcı firmaların piyasadan silinmesi ve ayrımcılığın rekabetle azalması beklenir.
  • Piyasa ayrımcılık katsayısı = (w_E − w_K) / w_K.
• İşçi (çalışma arkadaşı) ayrımcılığı: Ayrımcı işçiler, kadın işçilerle birlikte çalışmayı ücretlerinde bir kayıp gibi algılar ve telafi edici ücret ister. İşverenler bu ek maliyetten kaçınmak için ayrışmış (segregasyonlu) işyerleri kurar. Eşit verimlilikte kalıcı bir ücret farkı oluşmaz, ama işyerleri ayrışır.
• Müşteri ayrımcılığı: Ayrımcı müşteriler, belirli gruptan işçinin sunduğu hizmetin fiyatını p × (1 + d) olarak algılar. Ayrımcılığa uğrayan grup müşteriyle yüz yüze olmayan işlere yönelir; bu işlere yığılma ücret farkı yaratabilir. Kaynağı işveren değil müşteri olduğundan rekabet bu ayrımcılığı ortadan kaldırmaz.

Diğer ayrımcılık teorileri

• İstatistiksel ayrımcılık (Phelps 1972, Arrow 1973): İşveren, bireyin verimliliğini tam gözleyemediği için grubun ortalama özelliklerini (ör. ortalama işten ayrılma oranı) bireye uygular. Ayrımcılık zevkinden değil eksik bilgiden kaynaklanır, kâr maksimizasyonuyla tutarlıdır; bu yüzden rekabet onu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
• Mesleki yığılma (crowding) hipotezi (Fawcett 1918, Edgeworth 1922, Bergmann 1971): Kadınlar belirli mesleklere yönlendirilir; bu mesleklerde emek arzı artar ve ücretler düşer, erkek mesleklerinde ise ücretler yükselir. Emeğin marjinal ürün değeri meslekler arasında eşitlenmediği için toplam üretim düşer.

Ayrımcılığın ölçülmesi: Oaxaca-Blinder ayrıştırması

• Gruplar arasındaki ortalama ücret farkı ikiye ayrılır:
  • Açıklanan kısım: Eğitim, deneyim gibi özelliklerdeki farktan kaynaklanan bölüm.
  • Açıklanamayan kısım: Aynı özelliklerin gruplara farklı getiri sağlamasından kaynaklanan bölüm; genellikle ayrımcılık tahmini olarak yorumlanır. Ölçülemeyen verimlilik farklarını da içerebileceğinden ayrımcılığın üst sınırı kabul edilir. Piyasa öncesi ayrımcılık ise açıklanan kısmın içinde kaldığı için gözden kaçabilir.

Ayrımcılıkla mücadele politikaları

• ILO 100 sayılı Eşit Ücret Sözleşmesi (1951): Eşit değerde iş için kadın ve erkek işçilere eşit ücret.
• ILO 111 sayılı Ayrımcılık (İstihdam ve Meslek) Sözleşmesi (1958).

Örnek 1 (işveren ayrımcılığı): Erkek ve kadın işçiler eşit verimlidir. Piyasada erkek ücreti 100 TL, kadın ücreti 80 TL'dir.

• d = 0,3 olan işveren: algılanan kadın maliyeti 80 × 1,3 = 104 TL > 100 TL → erkek işçi çalıştırır.
• d = 0,2 olan işveren: 80 × 1,2 = 96 TL < 100 TL → kadın işçi çalıştırır.
• Kayıtsızlık eşiği: 80 × (1 + d) = 100 → d = 0,25. Katsayısı 0,25'in üzerinde olan işverenler erkek işçi seçer.

Örnek 2 (piyasa ayrımcılık katsayısı): Eşit verimli erkek işçilerin ücreti 125 TL, kadın işçilerin ücreti 100 TL'dir.

• Piyasa ayrımcılık katsayısı = (125 − 100) / 100 = 0,25.

Örnek 3 (Oaxaca-Blinder): Erkeklerin ortalama ücreti 120 TL, kadınlarınki 100 TL'dir. Kadınların özellikleri erkeklerin getiri yapısıyla ücretlendirilseydi ortalama ücretleri 110 TL olurdu.

• Toplam fark: 120 − 100 = 20 TL.
• Açıklanan kısım (özellik farkı): 120 − 110 = 10 TL.
• Açıklanamayan kısım (getiri farkı, ayrımcılık tahmini): 110 − 100 = 10 TL, yani farkın %50'si.

Örnek 4 (monopson ayrımcılığı): Her iki grubun marjinal gelir ürünü 100 TL'dir. Firmaya karşı arz esnekliği 1. grupta 4, 2. grupta 1'dir.

• 1. grup: w = 100 × 4 / 5 = 80 TL.
• 2. grup: w = 100 × 1 / 2 = 50 TL.
• Arz esnekliği düşük olan grup, aynı verimliliğe rağmen daha düşük ücret alır.

Örnek 5 (müşteri ayrımcılığı): Bir hizmetin fiyatı 50 TL'dir ve ayrımcı müşterinin katsayısı 0,2'dir.

• Hizmet ayrımcılığa uğrayan gruptan bir çalışan tarafından sunulduğunda müşteri fiyatı 50 × 1,2 = 60 TL gibi algılar.