KPSS A Çalışma Ekonomisi İşsizlik Türleri ve Teorileri konu anlatımı

İşsizlik, çalışma isteği ve yeteneği olduğu hâlde cari ücret düzeyinden iş bulamama durumudur. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) standartlarına göre bir kişinin işsiz sayılabilmesi için üç koşul birlikte aranır: referans döneminde istihdamda olmamak, son dört hafta içinde aktif olarak iş aramış olmak ve iki hafta içinde işbaşı yapabilecek durumda olmak. İş aramayı bırakanlar işsiz değil, işgücü dışında sayılır.

İşsizlik; nedenlerine göre friksiyonel, yapısal, konjonktürel, mevsimlik gibi türlere ayrılır. Hangi işsizliğin neden oluştuğu ve devletin ne yapması gerektiği konusunda iktisat okulları farklı görüşler savunur: Klasikler işsizliği gönüllü ve geçici görürken Keynes efektif talep yetersizliğini, Friedman ve Phelps doğal işsizlik oranını, Yeni Keynesyenler ücret katılıklarını öne çıkarır.

Temel göstergeler

• İşgücü = İstihdam + İşsiz
• İşsizlik oranı = İşsiz / İşgücü
• İşgücüne katılma oranı = İşgücü / 15 ve daha yukarı yaştaki kurumsal olmayan nüfus
• İstihdam oranı = İstihdam / 15 ve daha yukarı yaştaki kurumsal olmayan nüfus
• Cesareti kırılmış (ümitsiz) işçiler iş aramayı bıraktığında hem işsiz sayısı hem işgücü azalır; ölçülen işsizlik oranı düşer, ancak gerçek durum iyileşmemiştir.

İşsizlik türleri

Doğal işsizlik oranı ve durağan durum

Beveridge eğrisi, Okun yasası, Phillips eğrisi

• Beklentilerle genişletilmiş Phillips eğrisi (Friedman-Phelps): π = πᵉ − β × (u − u*). Kısa dönemde ödünleşim vardır; uzun dönemde beklentiler uyum sağlar ve uzun dönem Phillips eğrisi doğal oranda dikeydir.
• Rasyonel beklentiler (Lucas, Sargent, Wallace): Sistematik (beklenen) para politikası kısa dönemde bile işsizliği etkileyemez (politika etkisizliği önermesi).

İşsizlik teorileri

• İş arama teorisi (Stigler, McCall; Diamond-Mortensen-Pissarides): İşsiz, rezervasyon ücretinin üzerindeki ilk teklifi kabul eder. İşsizlik ödeneği rezervasyon ücretini ve arama süresini artırarak friksiyonel işsizliği yükseltebilir.
• Histerezis (Blanchard-Summers, 1986): Konjonktürel işsizlik; beceri kaybı, işgücü piyasasından kopma ve içeridekilerin pazarlık gücü nedeniyle kalıcılaşır ve doğal oranı yükseltir.

Örnek 1 (göstergeler): 15 ve daha yukarı yaştaki nüfus 60 milyon, istihdam 30 milyon, işsiz 3 milyon kişidir.

• İşgücü = 30 + 3 = 33 milyon.
• İşsizlik oranı = 3 / 33 ≈ %9,1.
• İşgücüne katılma oranı = 33 / 60 = %55.
• İstihdam oranı = 30 / 60 = %50.

Örnek 2 (durağan durum işsizlik oranı): Her ay çalışanların %2'si işini kaybetmekte (s = 0,02), işsizlerin %18'i iş bulmaktadır (f = 0,18).

• u = s / (s + f) = 0,02 / (0,02 + 0,18) = 0,02 / 0,20 = %10.
• İş bulma oranı f = 0,38'e yükselirse u = 0,02 / 0,40 = %5'e iner.

Örnek 3 (Okun yasası): Doğal işsizlik oranı %8, gerçekleşen işsizlik oranı %11, Okun katsayısı β = 2'dir. Potansiyel GSYH 5.000 milyar TL'dir.

• Çıktı açığı = −2 × (11 − 8) = −%6.
• Gerçekleşen GSYH ≈ 5.000 × (1 − 0,06) = 4.700 milyar TL.

Örnek 4 (beklentilerle genişletilmiş Phillips eğrisi): π = πᵉ − 0,5 × (u − 6) ve beklenen enflasyon %10'dur.

• İşsizlik %4 ise π = 10 − 0,5 × (4 − 6) = 10 + 1 = %11.
• Enflasyonu %8'e indirmek için: 8 = 10 − 0,5 × (u − 6) → u − 6 = 4 → u = %10. Enflasyonu beklentinin altına çekmek, işsizliği geçici olarak doğal oranın üzerine çıkarmayı gerektirir.

Örnek 5 (cesareti kırılmış işçiler): İşgücü 50 milyon, işsiz sayısı 5 milyondur (%10). İşsizlerden 1 milyonu iş aramayı bırakıyor.

• Yeni işsiz sayısı 4 milyon, yeni işgücü 49 milyon.
• İşsizlik oranı = 4 / 49 ≈ %8,2. Kimse iş bulmadığı hâlde ölçülen oran düşmüştür.