KPSS A Çalışma Ekonomisi Sosyal Sigorta Kolları (5510 Sayılı Kanun) konu anlatımı

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Türkiye'deki sosyal sigortacılığı tek çatı altında düzenler. Kanun, sigortalıları çalışma biçimlerine göre üç statüde sınıflandırır: 4/a (hizmet akdiyle bir işverene bağlı çalışanlar; eski SSK'lılar), 4/b (bağımsız çalışanlar, esnaf, tarım işvereni; eski Bağ-Kur'lular) ve 4/c (kamu idarelerinde çalışan memur ve diğer kamu görevlileri; eski Emekli Sandığı iştirakçileri). Sosyal sigorta kolları ise riskin niteliğine ve sonuçlarının süresine göre kısa vadeli ve uzun vadeli sigorta kolları olmak üzere ikiye ayrılır; bunlara ayrı bir sigorta kolu olarak genel sağlık sigortası (GSS) eklenir.

Sigortalılık statüleri (5510 s.K. m.4)

Kısa vadeli sigorta kolları

Riskin gerçekleşmesiyle kısa süreli gelir kaybını karşılayan, genellikle geçici iş göremezlik ödeneği şeklinde sağlanan kollardır:

• İş kazası ve meslek hastalığı sigortası:
  • İş kazası (m.13): Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada; işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle; işverence sağlanan taşıtla işe gidiş-gelişte; emzirme için ayrılan zamanda; işveren tarafından başka bir yere görevle gönderilmesi sırasında işin görülmesine bağlı olarak meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen özre uğratan olaydır.
  • Meslek hastalığı (m.14): Sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı, tekrarlanan bir nedenle veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık ya da bedensel/ruhsal özür hâlleridir. İş kazasından farkı, zamana yayılan ve işin niteliğine bağlı ortaya çıkmasıdır.
  • Bu sigorta kolunun primi tamamen işveren tarafından karşılanır; işçiden kesinti yapılmaz.
• Hastalık sigortası: İş kazası ve meslek hastalığı dışında kalan hastalık hâllerinde, sigortalının iş göremediği sürelerde geçici iş göremezlik ödeneği sağlar.
• Analık sigortası: Gebelik ve doğum nedeniyle çalışamama hâlinde geçici iş göremezlik ödeneği ile emzirme döneminde emzirme ödeneği sağlar.

Uzun vadeli sigorta kolları

Sigortalının çalışma gücünü kalıcı biçimde kaybetmesi ya da hayatını kaybetmesi hâlinde, uzun süreli/sürekli gelir veya aylık bağlanmasını sağlayan kollardır (emeklilik sigortaları):

Genel sağlık sigortası (GSS)

Yukarıdaki sigorta kollarından ayrı, herkesi kapsamına almayı hedefleyen, sağlık hizmetlerinin finansmanını sağlayan bağımsız bir sigorta koludur (bu konu ayrı bir başlıkta ayrıntılı işlenir).

Örnek 1: Bir işçi, işverenin sağladığı servis aracıyla işe giderken trafik kazası geçirmiş ve bacağını kırmıştır. Bu olay hangi sigorta kolu kapsamında değerlendirilir? Çözüm: İşverence sağlanan taşıtla işe gidiş-geliş sırasında meydana gelen kaza, 5510 sayılı Kanun'un iş kazası tanımına girer; olay iş kazası ve meslek hastalığı sigortası kapsamındadır.

Örnek 2: Yıllarca gürültülü bir ortamda çalışan bir işçide, işin niteliği nedeniyle zamanla işitme kaybı gelişmiştir. Bu durum, iş kazası mı yoksa meslek hastalığı mı olarak nitelendirilir? Çözüm: Ani bir olay değil, işin yürütüm şartları nedeniyle zaman içinde gelişen bir sağlık sorunu söz konusu olduğundan bu durum meslek hastalığı olarak nitelendirilir. İş kazası ani ve belirli bir olaya bağlıyken, meslek hastalığı süreklilik ve işin niteliğiyle ilişkilidir.

Örnek 3: Bir sigortalı, geçirdiği bir iş kazası sonucu meslekte kazanma gücünü %70 oranında kaybetmiş ve gerekli sigortalılık süresi ile prim gün sayısı şartlarını da karşılamaktadır. Bu sigortalıya hangi sigorta kolundan aylık bağlanır? Çözüm: Çalışma/kazanma gücü kaybının kanunda öngörülen %60 ve üzeri eşiği aşması ve diğer şartların sağlanması nedeniyle sigortalıya malullük sigortası kapsamında malullük aylığı bağlanır.

Örnek 4: Aşağıdaki sigorta kollarından hangileri "kısa vadeli sigorta kolları" arasında sayılır: iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık, analık, yaşlılık, ölüm? Çözüm: Kısa vadeli sigorta kolları; iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortalarıdır. Yaşlılık ve ölüm sigortaları ise malullük sigortasıyla birlikte uzun vadeli sigorta kolları grubunda yer alır.