KPSS A Çalışma Ekonomisi Sosyal Yardımlar ve Sosyal Hizmetler konu anlatımı

Sosyal güvenlik sisteminin prime dayalı olmayan ayağını sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler oluşturur. Sosyal sigortalarda korumadan yararlanma, sigortalılık ve prim ödeme şartına bağlıyken; sosyal yardımlarda muhtaçlık (ihtiyaç testi) esastır ve herhangi bir prim ödemesi aranmaz. Sosyal hizmetler ise parasal olmayan, kişinin bakım, rehabilitasyon, danışmanlık gibi ihtiyaçlarını karşılayan ayni nitelikli faaliyetlerdir. Bu başlıkta; sosyal yardımın tanımı ve ilkeleri, Türkiye'deki temel sosyal yardım kurum ve programları (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu) ile sosyal hizmet alanının kapsamı öne çıkan başlıklardır.

• Sosyal hizmet türleri:
  • Koruyucu-önleyici hizmetler: Risk oluşmadan önce müdahale (örn. aile danışmanlığı, erken uyarı sistemleri).
  • Destekleyici-geliştirici hizmetler: Bireyin ve ailenin kapasitesini güçlendirmeye yönelik hizmetler (örn. meslek edindirme, danışmanlık).
  • Rehabilite edici hizmetler: Bir kayıp ya da yetersizlik sonrası bireyin topluma yeniden kazandırılmasına yönelik hizmetler (örn. engelli rehabilitasyon merkezleri).
• Sosyal hizmet kuruluşları: Çocuk evleri, huzurevleri (yaşlı bakım ve rehabilitasyon merkezleri), bakım ve rehabilitasyon merkezleri, kadın konukevleri (sığınma evleri), toplum merkezleri bu alanın temel kurumsal örnekleridir.

Örnek 1: Bir ailenin gelir düzeyi belirlenen yoksulluk sınırının altında bulunmakta ve bu aileye herhangi bir prim ödemesi aranmaksızın nakdî destek sağlanmaktadır. Bu uygulama hangi sosyal güvenlik aracına örnektir? Çözüm: Prim şartının aranmaması ve gelir düzeyine (muhtaçlık) göre destek verilmesi, bu uygulamayı sosyal yardım kapsamına sokar. Sosyal sigortada ise prim ödeme zorunluluğu esastır.

Örnek 2: Bir kurum, yoksul ailelere yapılan nakdî yardımı, çocukların düzenli olarak okula gönderilmesi ve sağlık kontrollerinin yaptırılması koşuluna bağlamaktadır. Bu uygulama hangi yardım türüne örnektir? Çözüm: Yardımın belirli koşulların (eğitim ve sağlık) yerine getirilmesine bağlanması, bu uygulamayı şartlı nakit transferi yapar; amaç yalnızca gelir desteği değil, uzun vadeli beşerî sermaye yatırımını da teşvik etmektir.

Örnek 3: Bir engelli bireyin, kaybettiği işlevlerini yeniden kazanabilmesi için bir bakım ve rehabilitasyon merkezinde fiziksel ve mesleki destek alması, sosyal hizmetlerin hangi türüne örnektir? Çözüm: Bireyin bir kayıp/yetersizlik sonrası yeniden topluma kazandırılmasına yönelik olması, bu hizmeti rehabilite edici sosyal hizmet kategorisine sokar. Koruyucu-önleyici hizmetler ise risk henüz oluşmadan devreye girer.

Örnek 4: Türkiye'de muhtaç vatandaşlara yönelik nakdî ve ayni yardımların finansmanı için 1986 yılında hangi düzenleme yapılmıştır? Çözüm: 1986 tarihli 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu ile Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu kurulmuş, il/ilçelerde Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları (SYDV) aracılığıyla uygulama başlatılmıştır.