KPSS A Çalışma Ekonomisi Sosyal Güvenliğin Temel Kavramları ve Gelişimi konu anlatımı

Sosyal güvenlik, bireylerin karşılaşabileceği ve kendi iradeleri dışında gelir kaybına ya da gider artışına yol açan olaylara (sosyal risklere) karşı toplumun örgütlü müdahalesiyle sağlanan koruma sistemidir. Amaç, kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin insan onuruna yaraşır asgari bir yaşam düzeyini, risk gerçekleştiğinde de sürdürebilmesidir. Sosyal güvenlik, bireysel önlemlerin (tasarruf, özel sigorta) yetersiz kaldığı noktada devreye giren, dayanışma ilkesine dayanan bir kamu politikası alanıdır. Bu konuda; sosyal risk kavramı ve türleri, sosyal güvenliğin sağlanma teknikleri, dünyada ve Türkiye'de sosyal güvenliğin tarihsel gelişimi ile ILO'nun asgari normlar sözleşmesi (102 sayılı) öne çıkan başlıklardır.

• Sosyal risk: Kişinin gelirini azaltan veya harcamalarını artıran, önceden kestirilmesi güç, kişinin kendi iradesi dışında gerçekleşen olaylardır. Üç grupta incelenir:
  • Fizyolojik (bedensel) riskler: Hastalık, analık, malullük, yaşlılık, ölüm.
  • Mesleki riskler: İş kazası ve meslek hastalığı.
  • Ekonomik/sosyal riskler: İşsizlik, aile yükünün artması (çocuk, geçindirilen kişi sayısının fazlalığı).
• Sosyal güvenliğin sağlanma teknikleri (yöntemleri):
  • Bireysel tasarruf: Kişinin kendi geleceği için birikim yapması; yetersiz ve dar kapsamlıdır.
  • İşverenin sorumluluğu (patronaj) sistemi: Riskin gerçekleşmesi hâlinde zararı işverenin karşılaması; işverenin ödeme gücüne bağlı, güvencesi zayıf bir yöntemdir.
  • Karşılıklı yardım sandıkları (tesanüt/yardımlaşma sandıkları): Aynı meslek/loncadan kişilerin oluşturduğu, gönüllü ve sınırlı dayanışma sandıklarıdır; sosyal sigortaların tarihsel öncülüdür.
  • Özel sigorta: Prim karşılığında riske karşı güvence sağlar; isteğe bağlı olması ve kâr amacı gütmesi nedeniyle tek başına yeterli bir sosyal güvenlik aracı değildir.
  • Sosyal yardım: Muhtaç durumdaki kişilere, prim şartı aranmaksızın, ihtiyaç testine (means test) dayalı olarak kamu kaynaklarından yapılan karşılıksız yardımdır.
  • Sosyal sigortalar: Zorunlu katılım, prim esası ve dayanışma ilkesine dayanan, modern sosyal güvenliğin temel aracıdır.
  • Sosyal hizmetler: Parasal olmayan, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık gibi ayni nitelikli hizmetlerdir.
• Finansman teknikleri:
  • Dağıtım (kâğıt üzerinde/pay-as-you-go) yöntemi: O yılki primler, o yılki ödemeleri finanse eder; kuşaklar arası dayanışmaya dayanır, enflasyondan daha az etkilenir fakat nüfusun yaşlanmasına karşı kırılgandır.
  • Fon biriktirme (kapitalizasyon/prim rezerv) yöntemi: Toplanan primler yatırıma yönlendirilip biriktirilir, ödemeler bu fondan yapılır; aktüeryal dengeye daha uygundur fakat enflasyon ve finansal risklere karşı hassastır.
• Sosyal güvenliğin temel ilkeleri: Evrensellik (herkesi kapsama), sosyal dayanışma, asgari koruma, eşitlik, birlik (norm ve standart birliği), özerk yönetim, katılımcılık.

Tarihsel gelişim

• Bismarck modeli (Almanya, 1883-1889): İlk zorunlu sosyal sigorta uygulamaları; hastalık (1883), iş kazası (1884), malullük-yaşlılık (1889) sigortaları. Çalışanları ve işverenleri kapsayan, prime dayalı, mesleki statüye göre örgütlenmiş, sınırlı kapsamlı (önce sanayi işçileri) bir modeldir. Sosyal sigorta yaklaşımının öncüsüdür.
• Beveridge modeli (İngiltere, 1942 Beveridge Raporu): II. Dünya Savaşı sonrası "beşikten mezara" anlayışıyla, tüm nüfusu kapsayan (evrensellik), tekdüze (tek tip) yardım ve tekdüze prim esasına dayanan, büyük ölçüde genel vergi gelirleriyle finanse edilen bir sistem öngörür. Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS) bu modelin ürünüdür.
• ILO ve 102 sayılı Sözleşme (1952 – Sosyal Güvenliğin Asgari Normları Sözleşmesi): Sosyal güvenliği dokuz dala ayırarak asgari standartlar belirler: hastalık, işsizlik, yaşlılık, iş kazası ve meslek hastalığı, aile (çocuk) yardımları, analık, malullük, ölüm (dul ve yetim aylığı) ve tıbbi bakım. Taraf devletlerin bu dallardan en az üçünü (ikisi zorunlu bazı dallardan olmak üzere) kabul etmesi yeterlidir.
• Türkiye'de tarihsel gelişim:
  • Osmanlı döneminde lonca teşkilatları ve tesanüt/imece sandıkları, Tersane-i Amire ve demiryolu işçileri için kurulan emekli sandıkları ilk örneklerdir (Zonguldak kömür işçileri için 1921 tarihli düzenleme, 1866 Tersane-i Amire Sandığı gibi).
  • 1936 tarihli İş Kanunu ile işçi sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin ilk kapsamlı düzenleme yapılmıştır.
  • 1945-1946: İşçi sigortaları kurumu (bugünkü SGK'nın temel öncülü) kurulmuş, iş kazası, meslek hastalığı, hastalık, analık sigortaları kademeli olarak yürürlüğe girmiştir.
  • 1949-1950: Memurlar için Emekli Sandığı kurulmuştur.
  • 1964: SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu) adını almıştır (İşçi Sigortaları Kurumu'nun devamı).
  • 1971: Esnaf, sanatkârlar ve bağımsız çalışanlar için Bağ-Kur kurulmuştur.
  • 2006: 5502 sayılı Kanun ile SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) çatısı altında birleştirilmiştir.
  • 2006-2008: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile üç kurumun farklı norm ve standartları tek çatı (norm ve standart birliği) altında toplanmış, ayrıca Genel Sağlık Sigortası (GSS) getirilmiştir.

Örnek 1: Bir ülkede, doğal afet mağduru ailelere, herhangi bir prim ödemesi aranmaksızın ve hane gelirinin belirli bir eşiğin altında kalması koşuluyla nakdî destek sağlanmaktadır. Bu uygulama, sosyal güvenliğin sağlanma tekniklerinden hangisine örnektir? Çözüm: Prim şartı aranmaması ve muhtaçlık (ihtiyaç testi) esasına dayanması, bu uygulamayı sosyal yardım kategorisine sokar. Sosyal sigortada prim ödeme şartı esastır; bu örnekte prim yoktur.

Örnek 2: Bir sosyal güvenlik sistemi; nüfusun tamamını kapsayan, tekdüze (herkese eşit miktarda) yardım esasına dayanan ve büyük ölçüde genel vergilerle finanse edilen bir yapıya sahiptir. Bu sistem hangi modeli yansıtır? Çözüm: Evrensellik, tekdüzelik ve vergiye dayalı finansman; Beveridge modelinin temel özellikleridir. Bismarck modeli ise çalışan statüsüne göre farklılaşan, prime dayalı ve mesleki sigorta kollarına dayanır.

Örnek 3: Bir kurumda toplanan sosyal sigorta primleri, aynı dönemde emekli olanların aylıklarının ödenmesinde kullanılmakta; birikim yapılmamaktadır. Bu finansman yöntemi aşağıdakilerden hangisidir? Çözüm: Toplanan primlerin doğrudan aynı dönemin ödemelerinde kullanılması, kuşaklar arası dayanışmaya dayanan dağıtım (pay-as-you-go) yöntemidir. Fon biriktirme yönteminde ise primler yatırıma dönüştürülüp biriktirilir.

Örnek 4: Türkiye'de 2006 yılında çıkarılan 5502 sayılı Kanun ile hangi kurumlar tek çatı altında birleştirilmiştir? Çözüm: 5502 sayılı Kanun ile SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) bünyesinde birleştirilmiştir. Ardından 5510 sayılı Kanun ile bu üç kurumun norm ve standartları tek bir kanun altında bütünleştirilmiştir.