KPSS A Çalışma Ekonomisi Endüstri ve Örgüt Psikolojisi konu anlatımı

Endüstri ve örgüt psikolojisi, çalışanların davranışlarını, iş performansını, örgüt içindeki etkileşimlerini ve bu etkileşimlerin verimlilik üzerindeki etkilerini psikolojik ilkelerle inceleyen bir alandır. Bu alanın gelişiminde Bilimsel Yönetim (Taylorizm), İnsan İlişkileri Yaklaşımı (Hawthorne araştırmaları) ve sonrasında ortaya çıkan davranışsal ve sistem yaklaşımları belirleyici olmuştur. Bu başlıkta; Taylor'ın bilimsel yönetim ilkeleri, Hawthorne araştırmalarının bulguları, örgüt kültürü, liderlik yaklaşımları ve grup dinamikleri öne çıkan konulardır.

Bilimsel Yönetim (Taylorizm)

• Frederick W. Taylor: tarafından geliştirilen bu yaklaşım, işin en verimli şekilde nasıl yapılacağının bilimsel yöntemlerle (zaman ve hareket etüdü) belirlenmesini, işçilerin bu standart yönteme göre eğitilmesini ve performansa dayalı ücretlendirmeyi (parça başı ücret) öngörür.
• Taylorizm, işi küçük, standart ve tekrarlanabilir görevlere bölerek (görev uzmanlaşması) verimliliği artırmayı hedefler; ancak işçiyi yalnızca ekonomik güdülerle hareket eden bir birim olarak ele alması ve insan ilişkileri boyutunu ihmal etmesi yönünden eleştirilmiştir.

Hawthorne Araştırmaları ve İnsan İlişkileri Yaklaşımı

• 1924-1932 yılları arasında Elton Mayo öncülüğünde ABD'deki Western Electric şirketinin Hawthorne fabrikasında yürütülen deneyler, endüstri psikolojisinin dönüm noktalarından biridir.
• Hawthorne etkisi: Çalışanların, kendilerine dikkat/ilgi gösterildiğini fark ettiklerinde, fiziksel koşullardaki değişiklikten bağımsız olarak performanslarını artırma eğilimidir. Araştırmalarda aydınlatma düzeyi değiştirilmesine rağmen (hem artırılıp hem azaltılsa da) verimliliğin arttığı gözlenmiş, bunun nedeninin fiziksel koşullar değil, çalışanlara gösterilen ilgi ve gözlemlenme hissi olduğu sonucuna varılmıştır.
• Hawthorne araştırmaları, örgütlerde informal (biçimsel olmayan) grupların, sosyal ilişkilerin ve çalışanların psikolojik/sosyal ihtiyaçlarının performans üzerindeki etkisini ortaya koyarak İnsan İlişkileri Yaklaşımı'nın temelini atmıştır.

Örgüt kültürü ve liderlik

• Örgüt kültürü: Bir örgütün üyeleri tarafından paylaşılan ortak değerler, inançlar, normlar ve davranış kalıplarıdır; örgütün kimliğini oluşturur ve çalışan davranışlarını yönlendirir.
• Liderlik yaklaşımları:
  • Otokratik (otoriter) liderlik: Karar yetkisinin tamamen lidere ait olduğu, astların karara katılmadığı tarz.
  • Demokratik (katılımcı) liderlik: Kararların, lider ve astların birlikte katılımıyla alındığı tarz.
  • Serbest bırakıcı (laissez-faire) liderlik: Liderin karar alma sürecine büyük ölçüde müdahale etmediği, astlara geniş özerklik tanıdığı tarz.
• Formal (biçimsel) grup - informal (biçimsel olmayan) grup: Formal gruplar örgüt şeması ile resmi olarak tanımlanan; informal gruplar ise çalışanlar arasında kendiliğinden, sosyal ilişkiler temelinde oluşan gruplardır. Hawthorne araştırmaları, informal grupların iş davranışı üzerindeki etkisinin göz ardı edilemeyeceğini göstermiştir.

Örnek 1: Bir işletmede işin en verimli biçimde nasıl yapılacağı zaman ve hareket etütleriyle bilimsel olarak belirlenmekte, işçiler bu standart yönteme göre eğitilmekte ve ücretlendirme üretilen parça sayısına göre yapılmaktadır. Bu yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir? Çözüm: Zaman-hareket etüdüyle standart yöntem belirleme ve parça başı ücretlendirme, Taylor'ın Bilimsel Yönetim (Taylorizm) yaklaşımının temel özellikleridir.

Örnek 2: Bir fabrikada aydınlatma düzeyi hem artırılmış hem azaltılmış, ancak her iki durumda da işçilerin verimliliğinde artış gözlenmiştir. Araştırmacılar bu artışın fiziksel koşullardan değil, işçilere gösterilen ilgiden kaynaklandığı sonucuna varmıştır. Bu bulgu hangi araştırmalara ve hangi kavrama karşılık gelir? Çözüm: Bu bulgu, Elton Mayo öncülüğündeki Hawthorne araştırmalarına ve bu araştırmalarda ortaya konan Hawthorne etkisine karşılık gelir; çalışanlara gösterilen ilgi, fiziksel koşullardan bağımsız olarak performansı artırabilir.

Örnek 3: Bir örgütte, çalışanlar arasında resmi örgüt şemasında yer almayan, kendiliğinden oluşan arkadaşlık ve dayanışma ilişkileri örgütsel davranışı önemli ölçüde etkilemektedir. Bu tür gruplar aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir? Çözüm: Resmi yapı dışında, kendiliğinden ve sosyal ilişkiler temelinde oluşan bu gruplar informal (biçimsel olmayan) gruplar olarak adlandırılır; Hawthorne araştırmaları bu grupların önemini ortaya koymuştur.

Örnek 4: Bir yöneticinin, karar alma sürecine astlarını dâhil etmeyip tüm kararları tek başına alması hangi liderlik tarzına örnektir? Çözüm: Karar yetkisinin tamamen liderde toplanması ve astların sürece katılmaması otokratik (otoriter) liderlik tarzının tipik bir örneğidir.