KPSS A Çalışma Ekonomisi İş Doyumu, Motivasyon ve İş Stresi konu anlatımı

Çalışanların işlerinden duyduğu memnuniyet (iş doyumu), onları çalışmaya yönelten iç ve dış etkenler (motivasyon) ve iş ortamının yarattığı olumsuz gerilim (iş stresi), endüstri ve örgüt psikolojisinin en çok araştırılan konularındandır. Bu başlıkta; başlıca motivasyon kuramları (Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi, Herzberg'in çift faktör kuramı, Vroom'un beklenti kuramı, Adams'ın eşitlik kuramı), iş doyumunun belirleyicileri ve iş stresinin kaynakları ile sonuçları (tükenmişlik sendromu dâhil) öne çıkan konulardır.

Motivasyon kuramları

• Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi: İnsan ihtiyaçlarını, alt kademeden üst kademeye doğru fizyolojik ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyacı, sosyal (ait olma) ihtiyacı, saygınlık (statü) ihtiyacı ve kendini gerçekleştirme ihtiyacı olarak beş kademede sıralar. Bir alt kademedeki ihtiyaç büyük ölçüde karşılanmadan üst kademedeki ihtiyaç motive edici olmaz.
• Herzberg'in Çift Faktör (Hijyen-Motivasyon) Kuramı: İş tatminini etkileyen etkenleri ikiye ayırır:
  • Hijyen faktörleri: Ücret, çalışma koşulları, iş güvencesi, şirket politikaları gibi unsurlardır; bulunmaması memnuniyetsizliğe yol açar fakat varlığı tek başına motivasyonu/tatmini artırmaz.
  • Motivasyon faktörleri: Başarı, tanınma, sorumluluk, kişisel gelişim gibi işin içeriğine ilişkin unsurlardır; bunların varlığı gerçek motivasyonu ve tatmini artırır.

İş doyumu

• İş doyumu (job satisfaction): Çalışanın işine ve iş ortamına ilişkin genel duygusal tutumu/memnuniyet düzeyidir. Ücret, terfi olanakları, yönetim tarzı, iş arkadaşları ile ilişkiler ve işin niteliği (özerklik, çeşitlilik, anlamlılık) iş doyumunun başlıca belirleyicileridir.
• Düşük iş doyumu; devamsızlık, işgücü devri (turnover), düşük performans ve örgütsel bağlılığın azalması gibi olumsuz sonuçlarla ilişkilendirilir.

İş stresi ve tükenmişlik

Örnek 1: Bir çalışanın temel geçim ihtiyaçları ve iş güvencesi karşılanmadan, kendisine sunulan "kendini gerçekleştirme" fırsatlarının motive edici olmadığı gözlemlenmiştir. Bu durum hangi kurama göre açıklanır? Çözüm: Alt kademedeki ihtiyaçlar (fizyolojik, güvenlik) karşılanmadan üst kademedeki ihtiyaçların (kendini gerçekleştirme) motive edici olmaması, Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi kuramına göre açıklanır.

Örnek 2: Bir şirkette ücretlerin iyileştirilmesi çalışanların memnuniyetsizliğini azaltmış, ancak gerçek motivasyon artışı ancak çalışanlara daha fazla sorumluluk ve tanınma verildiğinde gözlenmiştir. Bu durum hangi kuramla açıklanır? Çözüm: Ücretin bir hijyen faktörü olarak memnuniyetsizliği gidermesi, ama motivasyonu asıl sorumluluk ve tanınma gibi motivasyon faktörlerinin artırması, Herzberg'in Çift Faktör (Hijyen-Motivasyon) Kuramı'na göre açıklanır.

Örnek 3: Bir çalışan, kendisiyle aynı işi yapan bir meslektaşının daha az çaba harcayarak kendisiyle aynı ücreti aldığını fark ettiğinde motivasyonunun belirgin biçimde düştüğünü ifade etmektedir. Bu durum hangi motivasyon kuramıyla açıklanır? Çözüm: Kendi girdi-çıktı oranını başkasıyla karşılaştırma ve algılanan adaletsizlik sonucu motivasyonun düşmesi, Adams'ın Eşitlik (Equity) Kuramı'na göre açıklanır.

Örnek 4: Uzun süredir yoğun iş yükü altında çalışan bir hemşire; işine karşı duygusal olarak tükendiğini, hastalara karşı giderek daha mesafeli ve alaycı davrandığını ve kendi mesleki başarısına dair inancının azaldığını belirtmektedir. Bu tablo hangi kavramla ifade edilir? Çözüm: Duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalmanın bir arada görülmesi, Maslach'ın tanımladığı tükenmişlik sendromu (burnout) ile ifade edilir.