KPSS A İktisat Kalkınma Teorileri ve Stratejileri konu anlatımı

Büyüme, bir ekonominin üretim kapasitesinin (reel millî gelirin) niceliksel olarak artmasını ifade ederken; kalkınma, bu niceliksel artışa ek olarak ekonominin sektörel yapısında, kurumlarında ve toplumsal refah düzeyinde gerçekleşen niteliksel dönüşümü kapsayan daha geniş bir kavramdır. Kalkınma iktisadı literatüründe, az gelişmiş ülkelerin neden geri kaldığını ve nasıl kalkınabileceğini açıklamaya çalışan çok sayıda teori geliştirilmiştir. Rostow'un aşamalar teorisi, kalkınmayı doğrusal bir süreç olarak ele alırken; Nurkse'nin dengeli büyüme teorisi ve Hirschman'ın dengesiz büyüme teorisi, yatırımların sektörler arasında nasıl dağıtılması gerektiği konusunda birbirine zıt öneriler sunar. Rosenstein-Rodan'ın büyük itiş (big push) teorisi, eşanlı ve büyük ölçekli yatırımların sanayileşmeyi tetikleyeceğini savunurken; Arthur Lewis'in ikili ekonomi modeli, tarımdan sanayiye emek transferi üzerinden kalkınmayı açıklar. Bağımlılık teorisi ise az gelişmişliği, merkez-çevre ilişkisi içinde dış ticaret hadlerinin çevre ülkeler aleyhine bozulmasıyla ilişkilendirir. Kalkınmanın ölçülmesinde salt gelir düzeyinin yetersizliği, Birleşmiş Milletler tarafından geliştirilen İnsani Gelişme Endeksi (İGE) gibi çok boyutlu ölçütlerin kullanılmasına yol açmıştır.

Büyüme-kalkınma ayrımı ve kalkınma stratejileri

• Büyüme: Reel GSYH'deki niceliksel artıştır.
• Kalkınma: Büyümeye ek olarak sektörel yapının dönüşümünü, kurumsal gelişmeyi, eğitim ve sağlık gibi insani gelişme boyutlarını ve gelir dağılımındaki iyileşmeyi de kapsayan daha geniş bir süreçtir.
• İthal ikameci sanayileşme (İİS) ile ihracata dayalı sanayileşme: Az gelişmiş ülkelerin izlediği iki temel kalkınma stratejisidir. İİS, iç pazarı korumaya dayanırken (örn. Latin Amerika ülkeleri ve 1980 öncesi Türkiye); ihracata dayalı sanayileşme, dış pazarlara açılmayı ve rekabet gücünü esas alır (örn. Güney Kore, Tayvan gibi Doğu Asya ülkeleri).

Rostow'un iktisadi gelişme aşamaları

Walt Whitman Rostow, kalkınmayı beş aşamalı doğrusal bir süreç olarak tanımlamıştır:

1. Geleneksel toplum: Tarıma dayalı, düşük verimli, statik üretim yapısı.
2. Kalkışa hazırlık ön koşulları: Modern bilim ve teknolojinin tarım ve sanayiye uygulanmaya başlaması, altyapı yatırımlarının artması.
3. Kalkış (take-off): Yatırım oranının milli gelire oranla belirgin biçimde yükseldiği, öncü sektörlerin hızla büyüdüğü kısa ve yoğun dönüşüm dönemi.
4. Olgunluğa erişme: Modern teknolojinin ekonominin genelinde yaygınlaştığı, çeşitli sanayi kollarının geliştiği dönem.
5. Kitlesel (yüksek) tüketim çağı: Dayanıklı tüketim malları üretiminin ve tüketiminin öne çıktığı, refah düzeyinin belirgin biçimde yükseldiği son aşama.

Dengeli büyüme teorisi (Ragnar Nurkse)

• Yoksulluk kısır döngüsü (vicious circle of poverty): Az gelişmiş ülkelerde düşük gelir → düşük tasarruf → düşük yatırım → düşük verimlilik → düşük gelir şeklinde kendini besleyen bir kısırdöngü vardır.
• Çözüm önerisi: Bu döngüyü kırmak için ekonominin birçok sektörüne eşzamanlı ve dengeli biçimde yatırım yapılmalıdır; böylece sektörler birbirinin ürettiği malları talep ederek pazarı genişletir (karşılıklı talep yaratma).

Dengesiz büyüme teorisi (Albert Hirschman)

• Nurkse'nin aksine Hirschman, kıt kaynaklara sahip az gelişmiş ülkelerin tüm sektörlere eşzamanlı yatırım yapamayacağını savunmuştur.
• Öneri: Belirli öncü (kilit) sektörlere yoğunlaşılmalı; bu sektörlerin yarattığı ileri bağlantı etkileri (ürettiği malın başka sektörlerde girdi olarak kullanılması) ve geri bağlantı etkileri (girdi talebiyle tedarikçi sektörleri harekete geçirmesi) yoluyla diğer sektörler de dolaylı olarak gelişecektir.

Büyük itiş (big push) teorisi (Rosenstein-Rodan)

• Az gelişmiş ekonomilerde tek tek küçük ölçekli yatırımların dışsallıklar (ölçek ekonomileri, talep yetersizliği) nedeniyle başarısız kalacağı; sanayileşmeyi tetiklemek için birçok sektörde eşzamanlı ve büyük ölçekli bir yatırım hamlesinin ("büyük itiş") gerekli olduğu savunulur. Bu yönüyle Nurkse'nin dengeli büyüme yaklaşımıyla yakından ilişkilidir.

İkili ekonomi modeli (Arthur Lewis)

• Az gelişmiş ekonomiler, düşük (hatta sıfıra yakın) marjinal verimliliğe sahip ve gizli işsizliğin yaygın olduğu geleneksel tarım kesimi ile yüksek verimli modern sanayi kesiminden oluşan ikili (dualistik) bir yapıya sahiptir.
• Sınırsız emek arzı: Tarım kesiminde marjinal verimliliği düşük olan emek, sanayi kesimine sabit bir ücret düzeyinde (geçim ücreti civarında) sınırsız biçimde aktarılabilir; bu transfer, tarımsal üretimi fazla azaltmadan sanayi sektörünün sermaye birikimini ve büyümesini hızlandırır.

Bağımlılık teorisi ve Prebisch-Singer tezi

• Merkez-çevre ilişkisi: Latin Amerika yapısalcı okulunun öncüsü Raul Prebisch'e göre dünya ekonomisi, sanayileşmiş "merkez" ülkeler ile hammadde/tarım ürünü ihraç eden "çevre" ülkeler arasında eşitsiz bir iş bölümüne dayanır.
• Prebisch-Singer tezi: Çevre ülkelerin ihraç ettiği birincil (tarım/hammadde) ürünlerin fiyatlarının, merkez ülkelerin ihraç ettiği sanayi ürünlerinin fiyatlarına göre uzun dönemde gerilediği, yani dış ticaret hadlerinin çevre ülkeler aleyhine bozulma eğiliminde olduğu öne sürülür. Bu durum, çevre ülkelerin dışa bağımlılığını ve az gelişmişliğini yeniden ürettiği ileri sürülür.

Kalkınmanın ölçülmesi: İnsani Gelişme Endeksi (İGE)

• Salt kişi başına gelirin kalkınmayı ölçmede yetersiz kalması üzerine, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından İnsani Gelişme Endeksi (İGE / HDI) geliştirilmiştir.
• Bileşenleri: Gelir (kişi başına gelir), eğitim (okullaşma/okuryazarlık göstergeleri) ve sağlık (doğuşta beklenen yaşam süresi) boyutlarını bir araya getiren bileşik bir endekstir.