KPSS A İktisat Marjinalist ve Neoklasik Okul konu anlatımı

1870'lerin başında, birbirinden bağımsız olarak üç ayrı ülkede üç farklı iktisatçı aynı anda benzer bir fikri geliştirdi: bir malın değeri, üretiminde harcanan emek miktarından değil, tüketicinin o maldan elde ettiği son (marjinal) birimin sağladığı ek faydadan kaynaklanır. Bu eşzamanlı buluş iktisat tarihinde "Marjinal Devrim" (1871-1874) olarak anılır ve klasik iktisadın emek-değer teorisinden sübjektif (öznel) değer teorisine geçişi simgeler. Devrimin üç öncüsü William Stanley Jevons (İngiltere), Carl Menger (Avusturya) ve Léon Walras (İsviçre/Fransa)'dır. Bu yeni yaklaşım, birkaç on yıl içinde Alfred Marshall'ın sentezleyici çalışmalarıyla Neoklasik İktisat adı verilen, arz-talep analizini, marjinal fayda/marjinal maliyet ilkelerini ve matematiksel yöntemi bir araya getiren modern mikroekonominin temelini oluşturmuştur.

William Stanley Jevons (1835–1882, İngiltere)

• The Theory of Political Economy (1871) adlı eseriyle marjinal devrimin öncülerindendir.
• Marjinal fayda ilkesi: Bir maldan tüketilen miktar arttıkça, o maldan elde edilen ek (marjinal) fayda azalır (azalan marjinal fayda kanunu); bir malın değeri toplam faydasından değil, son birimin sağladığı marjinal faydadan kaynaklanır. Bu ilke, Adam Smith'in çözemediği su-elmas paradoksunu açıklar: su bol olduğundan marjinal faydası (dolayısıyla fiyatı) düşük, elmas kıt olduğundan marjinal faydası (fiyatı) yüksektir.
• İktisada matematiksel analiz yöntemini sistemli biçimde kazandıran öncülerdendir; fayda fonksiyonlarını türev/diferansiyel hesapla ifade etmiştir.
• Ayrıca güneş lekeleri ile ekonomik konjonktür dalgalanmaları arasında bir ilişki kurmaya çalıştığı (güneş lekesi teorisi) ilginç ama bilimsel geçerliliği tartışmalı bir çalışmasıyla da tanınır.

Carl Menger (1840–1921, Avusturya)

• Grundsätze der Volkswirtschaftslehre (İktisadın Temel İlkeleri, 1871) ile Avusturya İktisat Okulu'nun kurucusu kabul edilir.
• Değeri tamamen öznel (sübjektif) temellendirir: bir malın değeri, o malın üretim maliyetinden değil, bireyin ihtiyacını karşılamadaki öznel önem derecesinden kaynaklanır; aynı mal farklı bireyler için farklı değerlere sahip olabilir.
• Fırsat maliyeti (alternatif maliyet) kavramının öncüsüdür: bir kaynağın bir kullanım için tercih edilmesinin maliyeti, o kaynağın vazgeçilen en iyi alternatif kullanımının değeridir.
• Yöntem olarak soyut-tümdengelimli (deduktif) yaklaşımı savunmuş, bu nedenle Alman Tarihçi Okulunun lideri Gustav von Schmoller ile ünlü Methodenstreit (Yöntem Tartışması)'na girmiştir.
• Avusturya Okulunun sonraki temsilcisi Eugen von Böhm-Bawerk, sermaye ve faiz teorisini geliştirmiş, üretimin "dolambaçlı (roundabout)" yöntemlerle daha verimli hâle geldiğini savunmuştur.

Léon Walras (1834–1910, İsviçre/Fransa)

• Éléments d'économie politique pure (Saf Ekonomi Politiğin Unsurları, 1874) ile genel denge analizinin (general equilibrium) kurucusudur.
• Tek bir piyasayı değil, ekonomideki tüm piyasaların (mal, emek, sermaye) eşzamanlı olarak dengeye geldiğini matematiksel denklem sistemleriyle göstermeye çalışmıştır; bu, iktisada matematiksel-genel denge yönteminin girişidir.
• Tâtonnement (yoklama/deneme-yanılma) süreci: Piyasalarda dengeye, bir "hayali müzayedeci" aracılığıyla fiyatların kademeli olarak ayarlanmasıyla ulaşıldığı varsayımsal süreci tanımlar.
• Lozan Üniversitesi'nde kürsüsünü kendisinden sonra Vilfredo Pareto'ya devretmiştir; Walras ve Pareto'nun temsil ettiği bu çizgiye Lozan Okulu denir. Pareto, refah ekonomisinde Pareto optimalliği (başka hiç kimseyi daha kötü duruma getirmeden hiç kimsenin daha iyi duruma getirilemediği kaynak dağılımı) kavramını geliştirmiştir.

Alfred Marshall (1842–1924, İngiltere) ve Neoklasik Sentez

• Principles of Economics (İktisat İlkeleri, 1890) ile Neoklasik İktisat Okulu'nun kurucusu kabul edilir; Cambridge Okulunun lideridir.
• Kısmi denge analizi (partial equilibrium): Walras'ın genel denge yaklaşımının aksine, tek bir piyasayı "diğer her şey sabitken" (ceteris paribus) inceleyen, daha sade ve uygulanabilir bir analiz yöntemi geliştirmiştir.
• "Makasın iki bıçağı" metaforu: Bir malın fiyatının yalnızca üretim maliyetiyle (klasik görüş) ya da yalnızca marjinal faydayla (erken marjinalist görüş) değil, arz ve talebin birlikte, bir makasın iki bıçağı gibi kesişerek belirlendiğini savunarak klasik ve marjinalist yaklaşımları sentezlemiştir.
• Esneklik (elastikiyet) kavramı: Fiyat değişiminin talep/arz miktarına duyarlılığını ölçmek için talep ve arz esnekliği kavramlarını sistemli biçimde geliştirmiştir.
• Tüketici artığı (consumer surplus): Tüketicinin bir mal için ödemeye razı olduğu en yüksek bedel ile fiilen ödediği fiyat arasındaki fark olarak tanımlanır; refah analizinde önemli bir araçtır.
• Zaman dönemleri analizi: Kısa dönem (bazı üretim faktörleri sabit) ile uzun dönem (tüm faktörler değişken) ayrımını sistemleştirmiştir; kısa dönemde arzın esnekliğinin daha düşük olduğunu göstermiştir.

Örnek 1: Marjinal fayda ilkesi, Adam Smith'in su-elmas paradoksunu nasıl çözer?

Çözüm: Klasik iktisat, değeri toplam faydaya ya da üretim maliyetine bağladığından, yaşamsal önemi çok yüksek olan suyun neden ucuz, önemsiz sayılabilecek elmasın neden pahalı olduğunu açıklayamaz. Marjinalistlere göre ise fiyatı belirleyen toplam fayda değil, tüketilen son (marjinal) birimin sağladığı ek faydadır. Su bol olduğundan marjinal faydası (ve fiyatı) düşüktür; elmas kıt olduğundan marjinal faydası (ve fiyatı) yüksektir. Böylece paradoks, kıtlık ile marjinal fayda ilişkisi üzerinden çözülür.

Örnek 2: Menger, Jevons ve Walras'ın aynı dönemde birbirinden bağımsız olarak benzer bir devrim gerçekleştirmesi neden "Marjinal Devrim" olarak anılır ve bu üç düşünürün ortak noktası nedir?

Çözüm: 1871-1874 yılları arasında İngiltere'de Jevons, Avusturya'da Menger ve İsviçre'de Walras, birbirlerinden habersiz biçimde klasik emek-değer teorisini reddedip değeri öznel/marjinal fayda üzerinden açıklayan eserler yayımlamışlardır. Ortak nokta, değerin nesnel bir üretim maliyetinden değil, tüketicinin malın son biriminden elde ettiği öznel ek faydadan kaynaklandığı görüşüdür; bu eşzamanlı, bağımsız keşif "Marjinal Devrim" olarak adlandırılır.

Örnek 3: Alfred Marshall'ın "makasın iki bıçağı" metaforu hangi tartışmayı çözmeyi amaçlar?

Çözüm: Klasik iktisatçılar (Ricardo) fiyatı esas olarak üretim maliyetiyle (arz yönü), erken marjinalistler (Jevons) ise marjinal faydayla (talep yönü) açıklama eğilimindeydi. Marshall, bir makasın kesme işlemini üst ve alt bıçaktan hangisinin yaptığını sormanın anlamsız olduğu gibi, fiyatın da yalnızca arz ya da yalnızca talep tarafından değil, arz ve talebin birlikte, karşılıklı etkileşimle belirlendiğini savunarak klasik maliyet teorisi ile marjinalist fayda teorisini sentezlemiştir.

Örnek 4: Walras'ın genel denge analizi ile Marshall'ın kısmi denge analizi arasındaki temel fark nedir?

Çözüm: Walras, ekonomideki tüm piyasaların (mal, emek, sermaye) birbirine bağlı olarak eşzamanlı dengeye geldiğini matematiksel denklem sistemleriyle göstermeye çalışır; bu karmaşık ama kapsamlı bir yaklaşımdır. Marshall ise tek bir piyasayı, diğer piyasalardaki koşulları sabit tutarak (ceteris paribus varsayımıyla) inceleyen, daha sade ve pratik uygulanabilirliği yüksek kısmi denge analizini geliştirmiştir; günümüz mikroekonomi ders kitaplarında yaygın kullanılan arz-talep analizi büyük ölçüde Marshall'ın yaklaşımına dayanır.