KPSS A İktisat Merkantilizm ve Fizyokratlar konu anlatımı

Merkantilizm, 15. yüzyılın sonundan 18. yüzyılın ortalarına kadar Batı Avrupa'da (özellikle İngiltere ve Fransa'da) etkili olan, iktisadi düşüncenin sistemli bir okul hâline gelmeden önceki ilk kapsamlı görüşler bütünüdür. Ulus devletlerin güçlenme sürecine denk düşer; zenginlik ile siyasi güç arasında doğrudan bir bağ kurar. Merkantilistlere göre bir ülkenin zenginliği elindeki altın ve gümüş (kıymetli maden) stokuyla ölçülür; bu nedenle devletin temel amacı dış ticarette sürekli fazla vermek, ithalatı kısıtlayıp ihracatı özendirmektir. Dünya zenginliğinin sabit olduğu varsayıldığından dış ticaret sıfır toplamlı bir oyun olarak görülür: bir ülkenin kazancı başka bir ülkenin kaybıdır. Bu görüş, devletin ekonomiye yoğun biçimde müdahale ettiği korumacı ve müdahaleci bir politika demetini gerektirir (gümrük tarifeleri, ihracat teşvikleri, sömürgecilik, güçlü ticaret filoları).

Fizyokrasi, 18. yüzyıl ortasında Fransa'da doğan, iktisat tarihinin ilk sistemli okulu kabul edilen akımdır. Merkantilizmin aksine zenginliğin kaynağını ticarette veya kıymetli madende değil, tarımda (toprakta) bulur; yalnızca tarımın "net ürün" (produit net) yani girdilerden fazla bir artık yarattığını, sanayi ve ticaretin ise yalnızca biçim değiştiren, artı değer yaratmayan "kısır" (steril) faaliyetler olduğunu ileri sürer. Fizyokratlar, toplumu doğa yasalarına benzer değişmez bir "doğal düzen" (ordre naturel) yönettiğini, devletin bu düzene en az müdahale etmesi gerektiğini savunarak laissez-faire, laissez-passer ("bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler") ilkesinin ilk savunucuları arasında yer almıştır.

Merkantilizm

• Thomas Mun (İngiltere, England's Treasure by Foreign Trade): Erken dönem "bilyonizm/metalizm" (para ve kıymetli maden biriktirmeyi doğrudan amaç sayan görüş) yerine, zenginliğin dış ticaret dengesinin fazla vermesiyle artacağını savunan "gelişmiş merkantilizm"in öncüsüdür. "Bir yılda sattığımızdan daha azını yabancılardan satın almalıyız" ilkesini benimser.
• Jean-Baptiste Colbert (Fransa, Kral XIV. Louis'nin maliye bakanı): Fransa'da devlet öncülüğünde sanayileşmeyi, ihracatı özendirmeyi ve ithalatı sınırlayan yüksek gümrük tarifelerini uygulamıştır; bu Fransız merkantilizmine Kolbertizm de denir.
• William Petty: Klasik iktisada geçişte köprü kabul edilen, emek-değer teorisinin ilk izlerini taşıyan ve ilk istatistiksel/nicel iktisadi analiz denemelerini ("siyasi aritmetik") yapan bir düşünürdür.
• Genel özellikler: Bilyonizm (zenginlik = altın-gümüş stoku), dış ticaret fazlası hedefi, yoğun devlet müdahalesi ve korumacılık, sömürgecilik, güçlü donanma ve ticaret filosu, nüfusun ucuz işgücü kaynağı olarak görülmesi.

Fizyokrasi

• François Quesnay (fizyokrasinin kurucusu, XV. Louis'nin saray hekimi): Tableau économique (Ekonomik Tablo) adlı yapıtında toplumsal geliri üç sınıf arasında dolaşan bir akım olarak modellemiştir; iktisat tarihindeki ilk makroekonomik dolaşım (yeniden üretim) modeli sayılır.
  • Üretken sınıf (classe productive): Çiftçiler/tarımla uğraşanlar; tek "net ürün" yaratan sınıftır.
  • Mülk sahibi sınıf (classe des propriétaires): Toprak sahipleri (ve kral); üretken sınıfın yarattığı net ürünü rant olarak alır.
  • Kısır sınıf (classe stérile): Zanaatkârlar, tüccarlar, sanayiciler; yalnızca tarımdan gelen hammaddeyi biçim değiştirir, yeni bir değer/artık yaratmaz.
• Anne Robert Jacques Turgot: Fizyokrat görüşleri benimseyen, kısa süre Fransa maliye bakanlığı yapan, iç ticarette serbestleşme ve loncaların kaldırılması gibi reformlar deneyen düşünürdür; azalan verimler kanununun ilk ifadelerinden birini de ortaya koymuştur.
• "Laissez-faire, laissez-passer" sloganı fizyokrat çevrede (Vincent de Gournay'a atfedilir) doğmuş, devletin ekonomiye müdahalesinin doğal düzeni bozacağı görüşünü özetlemiştir.
• Tek vergi (impôt unique) önerisi: Tüm vergi yükünün, net ürünü yaratan tek kaynak olan toprak rantı üzerinden alınması gerektiği savunulmuştur; sanayi ve ticaretin vergilendirilmesi gereksiz görülmüştür.

Örnek 1: "Bir ülkenin zenginliği sahip olduğu altın ve gümüş miktarıyla ölçülür; devlet ithalatı kısıtlayıp ihracatı özendirerek dış ticaret fazlası vermelidir." ifadesi hangi akıma aittir?

Çözüm: Zenginliğin kıymetli maden stokuna eşitlenmesi ve dış ticaret fazlasının hedeflenmesi merkantilizmin tanımlayıcı özelliğidir. Fizyokratlar zenginliğin kaynağını tarımda görür, ticaret fazlasını değil tarımsal net ürünü esas alır.

Örnek 2: Fizyokratlara göre "net ürün" (produit net) hangi sektörde ortaya çıkar ve bu görüşün mantığı nedir?

Çözüm: Fizyokratlara göre net ürün yalnızca tarımda ortaya çıkar; çünkü toprağa ekilen tohum, doğanın (Tanrı'nın) katkısıyla ekilenden daha fazlasını geri verir. Sanayi ve ticaret ise girdi olarak aldığı hammaddeyi yalnızca biçim değiştirerek işler, toplam değere doğa kaynaklı bir artık eklemez; bu nedenle bu faaliyetler "kısır" kabul edilir.

Örnek 3: Quesnay'ın Tableau économique adlı eseri iktisat düşüncesine temel olarak hangi katkıyı yapmıştır?

Çözüm: Eser, toplumsal geliri üretken sınıf, toprak sahipleri ve kısır sınıf arasında dolaşan bir akım olarak resmederek iktisat tarihindeki ilk sistemli makroekonomik dolaşım (yeniden üretim şeması) modelini ortaya koymuştur. Bu yaklaşım, sonradan Marx'ın yeniden üretim şemalarını ve modern girdi-çıktı analizini etkilemiştir.

Örnek 4: Merkantilist görüşe göre sömürgelerin ve güçlü bir ticaret filosunun önemi neden vurgulanmıştır?

Çözüm: Merkantilizmde zenginlik kıymetli maden stokuna bağlı görüldüğünden, sömürgeler hem ucuz hammadde kaynağı hem de anavatan mallarına tekelci bir pazar sağlayarak dış ticaret fazlasını büyütme aracı olarak görülmüştür. Güçlü bir ticaret filosu ve donanma da hem bu ticareti taşımak hem de rakip devletlerle girişilen zenginlik yarışında askeri-siyasi gücü desteklemek için gereklidir; dünya zenginliğinin sabit kabul edildiği bu sıfır toplamlı görüşte, bir ülkenin kazancı ancak başka bir ülkenin kaybıyla mümkündür.