KPSS A Kamu Yönetimi Türkiye'de Yerel Yönetimlerin Gelişimi konu anlatımı

Türkiye'de yerel yönetimlerin bugünkü yapısı, Osmanlı'nın son döneminde başlayan ve Cumhuriyet döneminde büyük reformlarla devam eden uzun bir tarihsel sürecin ürünüdür. Bu konuda; Osmanlı dönemindeki ilk belediye ve vilayet düzenlemeleri, Cumhuriyetin ilk yıllarındaki temel kanunlar (1580 sayılı Belediye Kanunu, 442 sayılı Köy Kanunu), büyükşehir belediyesi sisteminin ortaya çıkışı ve 2004-2005 ile 2012 yıllarında yapılan büyük yapısal reformlar (5216, 5393, 5302 sayılı kanunlar ile 6360 sayılı Kanun) kronolojik biçimde ele alınır. KPSS'de bu konu, hangi düzenlemenin hangi tarihte ve hangi yeniliği getirdiğinin doğru eşleştirilmesi üzerinden sorulur.

Osmanlı döneminde ilk belediyecilik girişimleri

Osmanlı'da modern anlamda belediyeciliğin ilk örneği, 1855'te İstanbul'da kurulan Şehremaneti ve onun ardından 1858'de Beyoğlu-Galata bölgesinde, Avrupa (özellikle Paris) belediye modeli örnek alınarak kurulan Altıncı Daire-i Belediyedir. Bu birim, sınırlı bir bölgede uygulanan, Batı tarzı ilk belediye teşkilatı olarak kabul edilir.

Vilayet düzenlemeleri: 1864 ve 1871 Nizamnameleri

1864 Vilayet Nizamnamesi, önce Tuna Vilayetinde (Mithat Paşa'nın valiliği döneminde) uygulamaya konulmuş; il-sancak-kaza-köy şeklindeki kademeli taşra yönetim yapısının ve vilayet genel meclisi gibi yerel katılım organlarının temelini atmıştır. Bu düzenleme, 1871'de İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi ile ülke genelinde uygulanacak biçimde geliştirilmiştir.

1877 Belediye Kanunları ve 1913 düzenlemeleri

1877'de Dersaadet (İstanbul) Belediye Kanunu ve Vilayat Belediye Kanunu çıkarılarak belediye teşkilatı taşrada da yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. II. Meşrutiyet döneminde ise 1913 tarihli İdare-i Umumiye-i Vilayat Kanunu Muvakkati, il özel idaresi sisteminin temelini oluşturmuş ve bu kanun, önemli değişikliklerle uzun süre (1987'de 3360 sayılı Kanun ile değiştirilene kadar) yürürlükte kalmıştır. Aynı yıl çıkarılan 1913 Vilayat Belediye Kanunu ise taşra belediyeciliğini düzenlemiştir.

Cumhuriyet döneminin ilk temel kanunları

Cumhuriyetin ilanının ardından yerel yönetimler alanında iki kalıcı temel kanun çıkarılmıştır:

• 442 sayılı Köy Kanunu (1924): Köyü tüzel kişiliğe sahip bir yerel yönetim birimi olarak tanımlamış; köy organlarını (köy derneği, köy ihtiyar meclisi, muhtar) düzenlemiştir.
• 1580 sayılı Belediye Kanunu (1930): Belediyelerin kuruluş, organ ve görevlerini düzenleyen temel kanun olmuş, 2005 yılına kadar (5393 sayılı Kanun yürürlüğe girene dek) yürürlükte kalarak Türk belediyecilik tarihinin en uzun ömürlü kanunu olmuştur.

Büyükşehir belediyesi sisteminin doğuşu

Hızlı kentleşme ve büyük kentlerdeki hizmet ihtiyacının artması üzerine, 1984 yılında 3030 sayılı Kanun ile büyükşehir belediyesi modeli getirilmiş; İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük kentlerde iki kademeli bir yapı (büyükşehir belediyesi + ilçe/ilk kademe belediyeleri) kurulmuştur. Bu, Türk yerel yönetim sisteminde büyükşehir kavramının ilk kurumsal karşılığıdır.

2004-2005 reformu

2000'li yılların ortasında yerel yönetim mevzuatı kapsamlı biçimde yenilenmiştir:

Bu üç kanun, hâlen Türkiye'de yerel yönetimlerin temel yasal çerçevesini oluşturur.

2012 reformu: 6360 sayılı Kanun

6360 sayılı Kanun (2012), 2014 yerel seçimleriyle birlikte uygulamaya geçmiş ve yerel yönetim haritasında köklü bir değişiklik yapmıştır:

• Büyükşehir belediyesi sayısı artırılmış, büyükşehir belediyesinin sınırları il mülki sınırlarına genişletilmiştir.
• Büyükşehir statüsündeki illerde il özel idaresi tüzel kişiliği kaldırılmış, bu illerdeki köylerin tüzel kişiliği de kaldırılarak mahalleye dönüştürülmüştür.
• Böylece büyükşehirlerde iki kademeli (büyükşehir belediyesi + ilçe belediyesi) bir yapı, il geneline yayılmış; il özel idaresi ve köy, yalnızca büyükşehir olmayan illerde varlığını sürdürür hâle gelmiştir.