KPSS A Maliye Türkiye'de Bütçe Süreci (5018 Sayılı Kanun) konu anlatımı

Türkiye'de merkezi yönetim bütçe süreci, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile düzenlenir ve dört ana aşamadan oluşur: hazırlık, TBMM'de görüşme ve kabul, uygulama ve kesin hesap (denetim). Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte bütçe hazırlama ve teklif etme yetkisi Cumhurbaşkanlığına, teknik hazırlık görevi ise Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığına aittir (eski Maliye Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü'nün yerini almıştır).

1) Hazırlık aşaması

1. Orta Vadeli Program (OVP): Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanır; büyüme, enflasyon, cari denge gibi temel makroekonomik büyüklükleri ve genel ekonomi politikalarını üç yıllık bir ufukla ortaya koyar. Cumhurbaşkanınca Eylül ayının ilk haftası sonuna kadar karara bağlanır ve Resmî Gazete'de yayımlanır.
2. Orta Vadeli Mali Plan (OVMP): OVP ile uyumlu olarak hazırlanır; gelir ve gider tahminleri ile kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarını içerir. OVP'nin hemen ardından yayımlanır.
3. Bütçe çağrısı ve bütçe hazırlama rehberi ile yatırım genelgesi ve yatırım programı hazırlama rehberi: Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanır, Temmuz ayı sonuna kadar Resmî Gazete'de yayımlanır. Kamu idarelerinin bütçe tekliflerini hangi esaslara göre hazırlayacağını belirler.
4. İdarelerin bütçe teklifi hazırlaması: Kamu idareleri, stratejik planları ve performans hedeflerine dayalı gider tekliflerini gerekçeleriyle birlikte hazırlayıp Strateji ve Bütçe Başkanlığına gönderir; Başkanlık idarelerle bütçe görüşmeleri yapar.
5. Merkezi yönetim bütçe kanun teklifinin hazırlanması: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, idare tekliflerini ve makro çerçeveyi birleştirerek bütçe kanun teklifini ve ekli cetvelleri, milli bütçe tahmin raporunu hazırlar.

2) TBMM'de görüşme ve kabul aşaması

• Merkezi yönetim bütçe kanun teklifi, mali yıl başlamadan (1 Ocak'tan) en az 75 gün önce Cumhurbaşkanınca TBMM'ye sunulur (Anayasa md. 161, 5018 sayılı Kanun md. 18).
• Teklif önce TBMM Plan ve Bütçe Komisyonuna havale edilir. Bu komisyon 40 üyeden oluşur ve teklifi inceleyip Genel Kurula sevk eder.
• Komisyonda kabul edilen metin Genel Kurulda görüşülür; her idarenin bütçesi ayrı ayrı görüşülür, ancak bütçe kanunu bütün olarak oylanır.
• Bütçe kanunu, mali yıl başlamadan önce TBMM'de kabul edilir, Cumhurbaşkanınca onaylanıp Resmî Gazete'de yayımlanarak 1 Ocak'ta yürürlüğe girer.
• Bütçe kanununun süresinde çıkarılamaması hâlinde önce geçici bütçe kanunu çıkarılır; bu da mümkün olmazsa, kanunlaşıncaya kadar bütçe teklifindeki ödeneklerin Cumhurbaşkanınca belirlenecek bir oranı kullanılır.

3) Uygulama aşaması

Bütçenin uygulanması, harcama sürecinde görev alan üç farklı görevlinin işbirliğiyle yürütülür:

Merkezî yönetim, yıl içinde idarelere ödenek gönderme belgeleri ile ödenek tahsis eder; harcamalar ayrıntılı harcama programı ve serbest bırakma oranlarına göre gerçekleştirilir.

4) Kesin hesap aşaması

• Merkezi yönetim kesin hesap kanun tasarısı: , muhasebe kesin hesap verileri esas alınarak Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanır ve bütçe yılının bitimini izleyen yılın en geç Haziran ayı sonuna kadar Cumhurbaşkanınca TBMM'ye sunulur (5018 md. 42).
• Sayıştay: , kesin hesap kanun tasarısına ilişkin genel uygunluk bildirimini, tasarının TBMM'ye verilmesinden başlayarak en geç 75 gün içinde TBMM'ye sunar (Anayasa md. 164, 5018 md. 43).
• Anayasa'nın 164. maddesi gereği kesin hesap kanun tasarısı, yeni yıl bütçe kanun teklifiyle birlikte TBMM'ye sunulur ve Plan ve Bütçe Komisyonunda bütçe kanun teklifinden önce görüşülüp karara bağlanır.

Örnek 1: Bir mali yılın 1 Ocak'ta başlaması için bütçe kanun teklifinin en geç ne zaman TBMM'ye sunulması gerekir? 5018 sayılı Kanun'a göre teklif, mali yıl başından en az 75 gün önce, yani en geç 18 Ekim civarında TBMM'ye sunulmalıdır.

Örnek 2: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Eylül ayı başında Orta Vadeli Programı yayımlıyor; bu belge büyüme, enflasyon ve kamu borç stoku hedeflerini üç yıllık bir çerçevede ortaya koyuyorsa bu, Orta Vadeli Program (OVP)'a örnektir; hemen ardından yayımlanan ve idarelerin ödenek tavanlarını içeren belge ise Orta Vadeli Mali Plan (OVMP)'dır.

Örnek 3: Bir okulun tadilatı için harcama yetkilisi harcama talimatı veriyor; gerçekleştirme görevlisi ihale ve muayene-kabul işlemlerini yürütüp belgeleri düzenliyor; harcama yetkilisi ödeme emri belgesini imzalıyor; muhasebe yetkilisi belgeleri kontrol edip ödemeyi yapıyor. Bu, 5018 sayılı Kanun'daki harcama sürecinin tipik işleyişidir.

Örnek 4: 2025 yılı kesin hesap kanun tasarısı, 2026 yılı bütçe kanun teklifiyle birlikte TBMM'ye sunulur ve Plan ve Bütçe Komisyonunda 2026 bütçe kanun teklifinden önce görüşülüp karara bağlanır; Sayıştay da bu tasarıya ilişkin genel uygunluk bildirimini en geç 75 gün içinde TBMM'ye sunar.