KPSS A Maliye Kamu Mali Yönetimi ve Denetimi konu anlatımı

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, kamu kaynaklarının kullanımında hesap verebilirliği ve mali saydamlığı güvence altına almak üzere iki tamamlayıcı denetim mekanizması öngörür: idarenin kendi bünyesinde yürütülen iç kontrol ve iç denetim, ve idareden bağımsız olarak TBMM adına yürütülen dış denetim (Sayıştay denetimi). İç kontrol, idarenin tüm mali ve idari süreçlerini kapsayan bir yönetim sorumluluğudur; iç denetim bu sistemin işleyişini değerlendiren bağımsız güvence ve danışmanlık faaliyetidir; Sayıştay denetimi ise anayasal düzeyde, hem yargısal hem raporlama işlevine sahip bir dış denetimdir.

İç kontrol

5018 sayılı Kanun'a göre iç kontrol; idarenin amaçlarına, belirlenmiş politikalara ve mevzuata uygun olarak faaliyetlerin etkili, ekonomik ve verimli yürütülmesini, varlık ve kaynakların korunmasını, muhasebe kayıtlarının doğru ve tam tutulmasını, mali bilginin zamanında ve güvenilir üretilmesini sağlamak üzere idarece oluşturulan organizasyon, yöntem ve süreçler bütünüdür. İç kontrolün iki temel aşaması vardır:

• Ön mali kontrol: Harcama öncesinde, mali karar ve işlemlerin ilgili harcama birimi ve mali hizmetler birimi tarafından mevzuata uygunluk açısından kontrol edilmesidir.
• Harcama sonrası kontrol/izleme: Gerçekleşen işlemlerin mevzuata ve iç kontrol standartlarına uygunluğunun sonradan değerlendirilmesidir.

Üst yönetici (bakanlıklarda müsteşar, diğer idarelerde en üst yönetici — vali, rektör, genel müdür vb.), idarenin mali ve idari işlerinin yürütülmesinden sorumludur; harcama yetkilileri işlemlerinden dolayı üst yöneticiye karşı sorumludur. Mali hizmetler birimi ise bütçe hazırlığı, ön mali kontrol ve muhasebe hizmetlerini yürüten birimdir.

İç denetim

İç denetim; kamu idaresinin çalışmalarına değer katmak ve geliştirmek amacıyla, kaynakların ekonomiklik, etkililik ve verimlilik esaslarına göre yönetilip yönetilmediğini değerlendirmek ve rehberlik etmek üzere yürütülen bağımsız, nesnel güvence sağlama ve danışmanlık faaliyetidir. İç denetçiler, doğrudan üst yöneticiye bağlı olarak çalışır; risk yönetimi, kontrol ve yönetişim süreçlerinin etkinliğini değerlendirirler. İç denetçiler harcama sürecine doğrudan karışmaz; ödeme belgelerini imzalamaz, işlem onaylamaz — yalnızca güvence verir ve danışmanlık yapar.

İç Denetim Koordinasyon Kurulu (İDKK): Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı olarak çalışan, iç denetim sisteminin genel esaslarını ve standartlarını belirleyen, iç denetçi sertifikasyon sınavlarını yürüten idari bir kuruldur. İDKK, Sayıştay'dan tamamen farklı bir organdır; yargısal yetkisi yoktur, dış denetim yapmaz.

Dış denetim – Sayıştay

Anayasa'nın 160. maddesine göre Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler; sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar; kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yürütür. Sayıştay'ın iki temel işlevi vardır:

1. Yargısal görev (hesap yargısı): Sayıştay, kamu görevlilerinin — özellikle muhasebe yetkilisi/saymanların — hesap ve işlemlerini inceleyip yargısal nitelikte kesin hükme bağlar; sorumluluğu tespit edilenleri tazminata mahkûm edebilir. Sayıştay'ın kesin hükümleri hakkında ilgililer, yazılı bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde, bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteyebilir; bu kararlar dolayısıyla idari yargı yoluna başvurulamaz.
2. Denetim ve raporlama görevi: Sayıştay, düzenlilik denetimi (mali rapor ve tabloların, mali işlem ve kararların doğruluğunu ve mevzuata uygunluğunu inceleme) ile performans denetimi (kaynakların ekonomik, etkin ve verimli kullanılıp kullanılmadığını değerlendirme) yapar; sonuçlarını genel uygunluk bildirimi, dış denetim genel değerlendirme raporu gibi raporlarla TBMM'ye sunar. Performans denetimi, 5018 sayılı Kanun ile Sayıştay'a kazandırılan görece yeni bir denetim türüdür.

Örnek 1: Bir muhasebe yetkilisinin kasasında sayım noksanı tespit edilir ve Sayıştay bu tutarı ilgiliye tazmin ettirir. Bu, Sayıştay'ın hesap yargısı (yargısal görev) işlevine örnektir.

Örnek 2: Bir bakanlığın iç denetçisi, yeni bir yatırım programının risk yönetimi süreçlerini inceleyip üst yöneticiye rapor sunar, ancak harcama belgelerini imzalamaz. Bu, iç denetimin bağımsız güvence ve danışmanlık niteliğine örnektir.

Örnek 3: Sayıştay, bir üniversitenin gelir-gider işlemlerinin mali tablolara ve mevzuata uygunluğunu incelerse bu, düzenlilik denetimidir; aynı üniversitenin bir bilişim yatırımının hedeflenen sonuçlara ekonomik ve verimli biçimde ulaşıp ulaşmadığını incelerse bu, performans denetimidir.

Örnek 4: Bir kamu idaresinde harcama öncesinde mali hizmetler birimi tarafından yapılan mevzuata uygunluk kontrolü ön mali kontroldür; bu, idarenin kendi iç kontrol sisteminin bir parçasıdır ve Sayıştay'ın dış denetiminden farklıdır.