KPSS A Maliye Kamu Ekonomisinde Etkinlik ve Refah konu anlatımı

Kamu ekonomisinin normatif temelini refah iktisadı oluşturur. Bir kaynak dağılımını değerlendirmek için iki ölçüt kullanılır: etkinlik (kaynakların israf edilmeden kullanılması) ve hakkaniyet (refahın bireyler arasında adil dağılması). Etkinliğin standart ölçütü Pareto etkinliğidir: Hiç kimsenin durumunu kötüleştirmeden en az bir kişinin durumunu iyileştirmek mümkün değilse dağılım Pareto etkindir (Pareto optimumu). Hiç kimsenin durumunu kötüleştirmeden en az bir kişinin durumunu iyileştiren değişikliğe Pareto iyileştirmesi denir.

Pareto ölçütü değer yargısı içermez; bu nedenle son derece eşitsiz bir dağılım da Pareto etkin olabilir ve ölçüt, birbirinden farklı sayısız etkin nokta arasında seçim yapamaz. Bu seçim için sosyal refah fonksiyonlarına ve telafi kriterlerine başvurulur.

Pareto etkinliğinin üç koşulu (iki kişi, iki mal, iki faktör)

1. Değişim (tüketim) etkinliği: İki tüketicinin iki mal arasındaki marjinal ikame oranları eşit olmalıdır: MİO(A) = MİO(B). Edgeworth kutusunda kayıtsızlık eğrilerinin teğet olduğu noktaların geometrik yeri tüketim sözleşme eğrisidir; eğri üzerindeki tüm noktalar Pareto etkindir.
2. Üretim etkinliği: İki malın üretiminde emek ile sermaye arasındaki marjinal teknik ikame oranları eşit olmalıdır: MTİO(X) = MTİO(Y). Bu koşulu sağlayan noktalar üretim sözleşme eğrisini, bunun mal uzayındaki karşılığı ise üretim olanakları eğrisini oluşturur.
3. Ürün karması (genel) etkinliği: Tüketicilerin marjinal ikame oranı, ekonominin marjinal dönüşüm oranına eşit olmalıdır: MİO = MDO.

Tam rekabette tüketiciler MİO = Px/Py, üreticiler MDO = MMx/MMy = Px/Py koşulunu sağladığından MİO = MDO kendiliğinden gerçekleşir (birinci temel refah teoremi).

MİO(XY) > MDO(XY) ise tüketiciler X'e, onu üretmenin fırsat maliyetinden daha fazla değer veriyordur; X üretimi artırılmalı, Y üretimi azaltılmalıdır.

Kamusal mallarda etkinlik: Samuelson koşulu (1954)

Kamusal malın bir birim artışı herkese aynı anda fayda sağladığından etkinlik koşulu Σ MİO = MDO biçimini alır. Σ MİO > MDO ise kamusal mal az, Σ MİO < MDO ise fazla sunulmaktadır. Lindahl dengesinde her birey, etkin miktardaki kendi marjinal faydası kadar vergi fiyatı öder.

Fayda olanakları eğrisi

• Fayda olanakları eğrisi: Belirli bir mal bileşiminin tüketiciler arasındaki etkin dağılımlarına karşılık gelen fayda düzeyleri.
• Büyük fayda olanakları eğrisi: Üretim olanakları eğrisi üzerindeki her noktaya karşılık gelen fayda olanakları eğrilerinin zarfıdır; ekonominin ulaşabileceği tüm Pareto etkin fayda bileşimlerini gösterir.

Sosyal refah fonksiyonları

Telafi kriterleri

• Kaldor-Hicks kriteri (potansiyel Pareto iyileştirmesi): Kazananlar kaybedenleri tazmin edip yine de kazançlı kalabiliyorsa değişiklik iyileştirmedir; tazminatın fiilen ödenmesi gerekmez. Maliyet-fayda analizinin temelidir.
• Scitovsky paradoksu: Kaldor-Hicks kriterine göre A'dan B'ye geçiş iyileştirme sayılırken, B'den A'ya geri dönüş de iyileştirme sayılabilir. Scitovsky bu çelişkiyi önlemek için çifte kriteri önermiştir: geçiş iyileştirme olmalı, geri dönüş ise olmamalıdır.

Vergilemenin etkinlik kaybı (artık yük)

• Birim vergi, tüketici ve üretici fiyatları arasına kama sokar; ticaret miktarı azalır.
• Etkinlik kaybı = ½ × t × ΔQ: (doğrusal eğrilerde)
• Etkinlik kaybı vergi oranının karesiyle orantılıdır: vergi iki katına çıkarsa kayıp yaklaşık dört katına çıkar. Talep ya da arz ne kadar esnekse kayıp o kadar büyüktür.
• Etkinlik-hakkaniyet ödünleşimi: Okun'un "sızdıran kova" benzetmesinde zenginden yoksula aktarılan her liranın bir kısmı etkinlik kayıpları nedeniyle yolda kaybolur.

Örnek 1 (Değişim etkinliği): Edgeworth kutusunda bir noktada A'nın MİO(XY)'si 3, B'ninki 1'dir.

• A, 1 birim X için 3 birime kadar Y vermeye razıdır; B ise 1 birim X'i 1 birim Y karşılığında bırakmaya razıdır.
• Örneğin 1 X'i 2 Y karşılığında değiştirirlerse ikisinin de durumu iyileşir. Nokta etkin değildir; A, B'ye Y verip X almalıdır. Değişim MİO'lar eşitlenene kadar sürer.

Örnek 2 (Samuelson koşulu): İki kişilik bir toplumda kamusal mal ile özel mal arasındaki MİO'lar 5 ve 4, MDO ise 6'dır.

• Σ MİO = 5 + 4 = 9 > 6 = MDO
• Bir birim kamusal mal topluma 9 birim özel mal değerinde fayda sağlarken yalnızca 6 birim özel mal fedakârlığı gerektirir. Kamusal mal eksik sunulmaktadır; artırılmalıdır.

Örnek 3 (Sosyal refah fonksiyonları): Üç politika seçeneğinin iki bireye sağladığı faydalar: 1. politika (70, 50), 2. politika (100, 30), 3. politika (60, 60).

• Faydacı: 120, 130, 120 → 2. politika
• Rawlsçı: min = 50, 30, 60 → 3. politika
• Bernoulli-Nash: 3.500, 3.000, 3.600 → 3. politika

Örnek 4 (Vergilemenin etkinlik kaybı): Talep Q = 200 − 2P, arz marjinal maliyet 40'ta tam esnektir.

• Vergisiz: P = 40, Q = 120
• Birim vergi 10: P = 50, Q = 100; vergi hasılatı = 10 × 100 = 1.000; etkinlik kaybı = ½ × 10 × 20 = 100
• Birim vergi 20: P = 60, Q = 80; hasılat = 1.600; etkinlik kaybı = ½ × 20 × 40 = 400
• Vergi iki katına çıkınca kayıp dört katına çıkmıştır.