KPSS A Maliye Kamu Tercihi Teorisi konu anlatımı

Kamu tercihi teorisi, iktisadın yöntem ve varsayımlarını siyasal karar alma sürecine uygular. Temel varsayımı, piyasada kişisel çıkarını maksimize eden bireyin (homo economicus) siyasal alanda da aynı biçimde davrandığıdır: seçmenler faydalarını, politikacılar oylarını (yeniden seçilme olasılıklarını), bürokratlar bütçelerini ve güçlerini, baskı grupları ise grup çıkarlarını maksimize etmeye çalışır. Bu nedenle devlet, kamu yararını kendiliğinden gerçekleştiren "hayırsever bir diktatör" olarak görülmez; piyasa başarısızlıkları gibi devlet (siyasal) başarısızlıkları da olabileceği vurgulanır.

Teorinin öncüleri arasında K. Wicksell (1896, oybirliği ilkesi), D. Black (1948, medyan seçmen teoremi), K. Arrow (1951, imkânsızlık teoremi), A. Downs (1957, Demokrasinin İktisadi Teorisi) sayılır. J. M. Buchanan ve G. Tullock (1962, The Calculus of Consent) ile Virginia okulu teoriyi sistemleştirmiş; Buchanan 1986'da Nobel İktisat Ödülü'nü almıştır.

Oylama kuralları

Oylama paradoksu (Condorcet paradoksu)

Bireysel tercihler geçişli olsa bile çoğunluk oylamasıyla elde edilen toplumsal tercih geçişsiz (döngüsel) olabilir. Bu durumda sonucu, oylamanın hangi sırayla yapılacağını belirleyen gündem belirleyici tayin eder (gündem manipülasyonu). Paradoks, seçmenlerden en az birinin tercihleri çok tepeli olduğunda ortaya çıkar.

Medyan seçmen teoremi (D. Black)

Seçenekler tek boyutlu bir yelpazede sıralanabiliyorsa ve tüm seçmenlerin tercihleri tek tepeli ise, basit çoğunluk kuralı altında medyan seçmenin en çok tercih ettiği seçenek kazanır. Bu seçenek, diğer tüm seçeneklere karşı ikili oylamada kazanan Condorcet kazananıdır. Sonuç ortalama tercihe değil medyan tercihe eşittir; bu nedenle etkin düzeyle örtüşmesi garanti değildir.

Arrow imkânsızlık teoremi (1951)

Aşağıdaki makul koşulların tümünü aynı anda sağlayan ve bireysel tercihlerden tutarlı (tam ve geçişli) bir toplumsal tercih sıralaması üreten bir karar kuralı yoktur:

1. Sınırsız (evrensel) alan: Her türlü bireysel tercih yapısına izin verilir.
2. Pareto ilkesi: Herkes x'i y'ye tercih ediyorsa toplum da x'i tercih eder.
3. İlgisiz seçeneklerden bağımsızlık: x ile y arasındaki toplumsal sıralama yalnızca bireylerin x-y sıralamasına bağlıdır.
4. Diktatörlük olmaması: Toplumsal tercih tek bir bireyin tercihine eşitlenemez.
5. Rasyonellik: Toplumsal tercih tam ve geçişlidir.

Oy ticareti (logrolling)

Seçmenlerin ya da temsilcilerin, kendileri için önemli olan bir konuda destek almak karşılığında daha az önem verdikleri konularda karşı tarafı desteklemeleridir. Tercih yoğunluklarının yansımasını sağlayarak etkinliği artırabilir; ancak maliyeti azınlığa yüklenen projelerin kabul edilmesine yol açarak etkinliği azaltabilir de. Sonuç, projelerin toplam net faydasının işaretine bağlıdır.

Siyasal aktörler ve devlet başarısızlığı

Örnek 1 (Oylama paradoksu): Üç seçmenin savunma (S), eğitim (E) ve sağlık (H) projelerine ilişkin tercihleri: 1. seçmen S > E > H; 2. seçmen E > H > S; 3. seçmen H > S > E.

• S – E: 1. ve 3. seçmen S'yi tercih eder → S kazanır
• E – H: 1. ve 2. seçmen E'yi tercih eder → E kazanır
• H – S: 2. ve 3. seçmen H'yi tercih eder → H kazanır
• S > E, E > H fakat H > S: toplumsal tercih döngüseldir. Önce S ile E oylanıp kazanan H ile karşılaştırılırsa H; önce E ile H oylanırsa S kazanır. Sonucu gündem belirler.

Örnek 2 (Medyan seçmen): Yedi seçmenin tek tepeli tercihlerine göre ideal eğitim harcaması (milyon TL): 5, 8, 12, 15, 20, 40, 60.

• Medyan (4. sıradaki) değer = 15; basit çoğunlukla 15 kabul edilir.
• Ortalama = 160 / 7 ≈ 22,9 olup sonuç ortalamadan farklıdır. Uç değerdeki seçmenlerin (60) tercih yoğunluğu sonucu etkilemez.

Örnek 3 (Niskanen): Bir kamu hizmetinin toplam faydası TF = 80Q − 2Q², toplam maliyeti TM = 20Q.

• Etkin düzey: MF = 80 − 4Q = MM = 20 → Q = 15*
• Bürokratın düzeyi: TF = TM → 80Q − 2Q² = 20Q → 2Q² = 60Q → Q = 30
• Bürokratik üretim etkin düzeyin iki katıdır; 15 ile 30 arasındaki her birimde marjinal maliyet marjinal faydayı aşar.

Örnek 4 (Etkinliği artıran oy ticareti): Üç seçmen ve iki proje; net faydalar: A projesi (+5, −2, −2), B projesi (−2, +5, −2).

• Oy ticareti olmadan her proje 1'e karşı 2 oyla reddedilir.
• 1. ve 2. seçmen anlaşırsa her ikisi de kabul edilir: 1. seçmen +5 − 2 = +3, 2. seçmen +3, 3. seçmen −4.
• Toplam net fayda = 3 + 3 − 4 = +2 > 0. Her projenin toplam net faydası (+1) pozitif olduğundan oy ticareti etkinliği artırmıştır.