KPSS A Maliye Kamusal Mallar ve Dışsallıklar konu anlatımı

Piyasa mekanizmasının kaynakları etkin dağıtabilmesi için malların özel mal niteliğinde olması ve üretim ile tüketimin etkilerinin yalnızca işleme taraf olanlara yansıması gerekir. Kamusal mallar ve dışsallıklar bu koşulların bozulduğu iki temel durumdur ve devlet müdahalesinin en önemli etkinlik gerekçeleri arasında yer alır.

Kamusal malların sınıflandırılması iki ölçüte dayanır: tüketimde rakiplik (bir kişinin tüketiminin başkalarının tüketebileceği miktarı azaltıp azaltmadığı) ve dışlanabilirlik (bedel ödemeyenlerin tüketimden alıkonulup alıkonulamayacağı). Dışsallık ise bir ekonomik birimin faaliyetinin, fiyat mekanizması dışında, başka birimlerin fayda veya maliyetlerini etkilemesidir.

Malların sınıflandırılması

Kamusal malın etkin miktarı

• Özel malda piyasa talebi, bireysel talep eğrilerinin yatay toplamıdır (her fiyatta miktarlar toplanır).
• Kamusal malda herkes aynı miktarı tükettiğinden toplam talep, bireysel talep eğrilerinin dikey toplamıdır (her miktarda bireylerin marjinal faydaları/ödeme istekleri toplanır).
• Etkinlik koşulu: Σ MF (marjinal faydalar toplamı) = MM (marjinal maliyet); genel denge biçimiyle Samuelson koşulu: Σ MİO = MDO (marjinal ikame oranlarının toplamı marjinal dönüşüm oranına eşit).
• Lindahl çözümü: Her birey, etkin miktardaki kendi marjinal faydası kadar birim fiyat (vergi payı) öder; payların toplamı marjinal maliyete eşittir.

Dışsallıklar

Örnek 1 (Negatif dışsallık): Talep (MSF) P = 120 − Q, marjinal özel maliyet MÖM = 30 + Q, sabit marjinal dışsal maliyet MDM = 10.

• Piyasa dengesi: 120 − Q = 30 + Q → 2Q = 90 → Q = 45, P = 75
• MSM = 30 + Q + 10 = 40 + Q. Sosyal optimum: 120 − Q = 40 + Q → Q = 40, P = 80
• Pigou vergisi = MDM = 10 (birim başına). Vergiyle MÖM + 10 = 40 + Q olur ve piyasa Q = 40'ta dengelenir.
• Refah kaybı = ½ × (45 − 40) × 10 = 25

Örnek 2 (Kamusal malın dikey toplamı ve Lindahl fiyatları): Üç bireyin marjinal fayda fonksiyonları MF₁ = 40 − Q, MF₂ = 20 − Q, MF₃ = 30 − Q; marjinal maliyet 45.

• Dikey toplam (Q ≤ 20 için): Σ MF = 90 − 3Q
• Etkinlik: 90 − 3Q = 45 → Q = 15
• Kontrol: MF₁ = 25, MF₂ = 5, MF₃ = 15; toplam 45 = MM
• Lindahl fiyatları sırasıyla 25, 5 ve 15; vergi payları 25/45, 5/45 ve 15/45 olur.

Örnek 3 (Pozitif dışsallık): MÖF = 80 − Q, MM = 20 + Q, sabit MDF = 10.

• Piyasa: 80 − Q = 20 + Q → Q = 30
• MSF = 90 − Q. Optimum: 90 − Q = 20 + Q → Q = 35
• Birim başına 10 birimlik Pigou sübvansiyonu piyasayı optimuma taşır.

Örnek 4 (Coase teoremi): Bir fabrikanın atıkları yakındaki çiftçiye 500 birim zarar vermektedir. Zararı önleyecek filtrenin maliyeti 800 birimdir; işlem maliyeti sıfırdır.

• Etkin sonuç: Filtre maliyeti (800) zarardan (500) büyük olduğundan filtre takılmaması etkindir.
• Hak fabrikadaysa: Çiftçi filtre için en fazla 500 ödemeye razıdır, 800'ü karşılayamaz; filtre takılmaz.
• Hak çiftçideyse: Fabrika 800'lük filtre yerine çiftçiye 500 ile 800 arasında tazminat ödemeyi seçer; filtre yine takılmaz.
• Her iki durumda da sonuç aynıdır (etkin); değişen yalnızca kimin ödeme yaptığıdır.