KPSS A Maliye Mali Federalizm ve Yerel Yönetim Maliyesi konu anlatımı

Mali federalizm, kamu görevlerinin, harcama sorumluluklarının ve gelir kaynaklarının farklı yönetim kademeleri (merkezi yönetim, bölgesel ve yerel yönetimler) arasında nasıl paylaştırılacağını inceler. Kavram yalnızca federal devletlere özgü değildir; Türkiye gibi üniter devletlerde de merkezi yönetim ile mahalli idareler arasındaki mali ilişkileri kapsar.

Temel soru şudur: Hangi kamusal hizmet hangi kademede sunulmalı ve nasıl finanse edilmelidir? Yerinden yönetimin başlıca avantajı hizmetlerin yerel tercihlere uyarlanabilmesi, başlıca sakıncaları ise taşma (dışsallık) etkileri, ölçek ekonomilerinin kaybı ve bölgeler arası eşitsizliklerdir.

Fonksiyonların kademelere dağılımı (Musgrave-Oates yaklaşımı)

Oates'in yerinden yönetim (ademimerkeziyet) teoremi (1972)

Bir kamusal malın faydası belirli bölgelerle sınırlıysa, taşma etkisi yoksa ve üretim maliyeti hangi kademede üretilirse üretilsin aynıysa, her bölgenin tercihine uygun miktarın yerel yönetimlerce sunulması, merkezi yönetimin tüm bölgelere tek tip miktar sunmasından daha etkin (en az onun kadar etkin) olur.

Tiebout modeli: "Ayaklarla oy verme" (1956)

C. Tiebout, kamusal mallarda tercihlerin açıklanmaması sorununun yerel düzeyde aşılabileceğini savunmuştur: Bireyler, farklı vergi-hizmet bileşimleri sunan yerel yönetimler arasından tercihlerine en uygun olanı seçip oraya taşınarak tercihlerini açığa vurur. Böylece benzer tercihli bireyler aynı yerleşimlerde toplanır ve piyasa benzeri etkin bir sonuç ortaya çıkar.

Modelin varsayımları:

1. Bireyler tam hareketlidir; taşınma maliyeti yoktur.
2. Bireyler vergi-hizmet bileşimleri hakkında tam bilgiye sahiptir.
3. Çok sayıda yerel yönetim (seçenek) vardır.
4. İstihdam kısıtı yoktur; bireyler gelirlerini temettü gibi yerleşim yerinden bağımsız elde eder.
5. Yerel yönetimlerin hizmetleri arasında dışsallık (taşma) yoktur.
6. Her hizmet bileşimi için ortalama maliyeti en düşük yapan optimal topluluk büyüklüğü vardır ve yerel yönetimler bu büyüklüğe ulaşmaya çalışır.

Eleştiriler: taşınma maliyetleri, iş yeri kısıtı, gelir grupları arasında ayrışma (segregasyon) ve yoksulların belirli bölgelerde yoğunlaşması.

Diğer kavramlar

Hükümetlerarası transferler (bağışlar)

Türkiye'de yerel yönetim maliyesi

• Mahalli idareler: il özel idareleri, belediyeler (büyükşehir belediyeleri dahil) ve köyler.
• Başlıca gelir kaynakları: öz gelirler (vergi, harç, katılma payları, ücretler), genel bütçe vergi gelirlerinden pay (5779 sayılı Kanun), bağış ve yardımlar, borçlanma.
• 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu: 'nda düzenlenen vergiler: ilan ve reklam vergisi, eğlence vergisi, haberleşme vergisi, elektrik ve havagazı tüketim vergisi, yangın sigortası vergisi, çevre temizlik vergisi.
• Emlak vergisi: 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu'nda düzenlenir ve belediyelerce tahsil edilir. Motorlu taşıtlar vergisi ise genel bütçe vergisidir.

Örnek 1 (Yerinden yönetimin refah kazancı): İki bölgede kamusal hizmetin kişi başı marjinal faydası 1. bölgede MF₁ = 40 − Q, 2. bölgede MF₂ = 60 − Q; marjinal maliyet 20'dir.

• Yerel optimumlar: 40 − Q = 20 → Q₁ = 20; 60 − Q = 20 → Q₂ = 40
• Merkezi yönetim her iki bölgeye tek tip 35 birim sunarsa:
  • 1. bölge (aşırı sunum): Q = 35'te MF₁ = 5, MM = 20; kayıp = ½ × 15 × 15 = 112,5
  • 2. bölge (eksik sunum): Q = 35'te MF₂ = 25, MM = 20; kayıp = ½ × 5 × 5 = 12,5
• Toplam refah kaybı = 125; yerel sunumda bu kayıp oluşmaz.

Örnek 2 (Taşma etkisi ve eşleşmeli bağış): Bir ilçenin arıtma tesisinin birim başına yerel faydası 15, komşu ilçelere taşan faydası 5, marjinal maliyeti 20'dir.

• İlçe yalnızca 15'lik yerel faydayı dikkate alır; 20'lik maliyet karşısında eksik sunum yapar.
• Toplam fayda 20 = MM olduğundan merkez, maliyetin 5/20 = %25'ini karşılayan eşleşmeli bağış vermelidir. İlçenin katlandığı birim maliyet 15'e düşer ve yerel fayda ile eşitlenir.

Örnek 3 (Eşleşmeli bağışta etkin fiyat): Merkez, yerel yönetimin kendi kaynağından yaptığı her 1 TL harcamaya 0,5 TL eklemektedir.

• Yerel yönetim kendi kaynağından 800 TL harcarsa bağış 400 TL, toplam harcama 1.200 TL olur.
• 1 TL'lik hizmet için yerel yönetimin katlandığı maliyet 1 / 1,5 = yaklaşık 0,67 TL'dir.

Örnek 4 (Sinek kâğıdı etkisi): Yerel halkın özel gelirindeki 1.000 TL artış yerel harcamaları 50 TL, merkezden gelen 1.000 TL şartsız bağış ise 300 TL artırmaktadır. Teorik olarak iki etki eşit olmalıyken bağışın etkisi 6 kat büyüktür; sinek kâğıdı etkisi vardır.