KPSS GY-GK Sözcükte Yapı ve Ekler konu anlatımı

Sözcükte yapı konusu, bir kelimenin kaç parçadan oluştuğunu, bu parçaların hangi görevi üstlendiğini ve kelimenin basit, türemiş ya da birleşik olup olmadığını belirlemeyi amaçlar. KPSS Türkçe testinde doğrudan bu başlıktan genellikle 1-2 soru gelse de kök-ek ayrımını bilmek; sözcük türleri, fiilimsiler ve yazım kuralları gibi pek çok konunun da temelini oluşturur. Bu yüzden konuyu es geçmek, ilerideki başlıklarda hataya yol açar.

Bir sözcüğü incelerken önce kökü, sonra kök üzerine gelen ekleri ve bu eklerin yapım eki mi yoksa çekim eki mi olduğunu ayırt etmek gerekir. Bu ayrım yapıldıktan sonra sözcüğün basit mi, türemiş mi, yoksa birleşik mi olduğuna kolayca karar verilir.

• Kök: Bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır; daha fazla bölünürse anlamını yitirir. İki türü vardır: isim kökü (göz, taş, ev, tuz) ve fiil kökü (gel-, oku-, yaz-, sev-). Fiil kökleri sözlükte "-mek/-mak" mastar ekiyle gösterilir ama kökün kendisi bu eki içermez.
• Ek: Kök ya da gövdeye eklenerek yeni bir anlam veya görev kazandıran parçadır. Ekler ikiye ayrılır:
  • Yapım eki: Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirir, yeni bir sözcük (yeni bir sözlük maddesi) türetir. İsimden isim yapan (-lık, -cı, -sız, -ce), isimden fiil yapan (-la/-le, -laş/-leş, -al/-el), fiilden isim yapan (-mA, -mAk, -Iş, -gI, -Ici, -gIn/-kIn) ve fiilden fiil yapan (-Il, -In, -dIr, -It, -Ar) ekler bu gruptandır. Örnek: göz + lük → gözlük (yeni bir kavram).
  • Çekim eki: Sözcüğün anlamını değiştirmez, yalnızca cümledeki görevini, zamanını, kişisini ya da sayısını belirler. İsim çekim ekleri (çoğul eki -lar/-ler, iyelik ekleri, hâl ekleri -i/-e/-de/-den/-in) ve fiil çekim ekleri (kip ekleri, kişi ekleri, olumsuzluk eki -mA) bu gruptandır. Örnek: göz + ler → gözler (hâlâ "göz" kavramı, yalnızca çoğul).

• Bitişik yazılan birleşik sözcükler: Anlam kayması olanlar (hanımeli, aslanağzı, gecekondu, kuşburnu, başbakan), ses düşmesi/türemesi olanlar (kaynana, pazartesi) ve kurallı birleşik fiiller: yeterlilik (okuyabilmek), tezlik (gidivermek), sürerlilik (bakakalmak, uyuyakalmak), yaklaşma (düşeyazmak) bu gruba girer; hepsi bitişik yazılır.
  • Ayrı yazılan birleşik sözcükler / birleşik fiiller: "etmek, olmak, eylemek, kılmak" yardımcı fiilleriyle kurulan ve ses düşmesi/türemesi olmayan birleşik fiiller ayrı yazılır (yok etmek, kayıp olmak, arz etmek, terk etmek, kabul etmek). Ses düşmesi/türemesi varsa bitişik yazılır (hissetmek, kaybolmak, reddetmek).
• Ek fiil (ek-eylem): "imek" fiilinin kalıntısıdır (-dır, -dı, -sa, -ken gibi biçimlerle isim soylu sözcüklere gelir); isim soylu sözcüğü yükleme dönüştürür ama sözcüğün yapısal türünü (basit/türemiş) değiştirmez.
• İsim tamlaması ile birleşik sözcük farkı: Bir isim tamlamasında (okul çantası, deniz kenarı) sözcükler kendi öz anlamlarını korur. Birleşik sözcükte ise ögelerden en az biri kendi anlamından uzaklaşır ve topluluk yeni, kalıplaşmış bir kavramı karşılar (hanımeli bir kavga çiçeği değil bir bitkidir).