KPSS GY-GK Türk Anayasa Tarihi konu anlatımı

Türk anayasa tarihi, KPSS Vatandaşlık testinde neredeyse her yıl doğrudan soru gelen, kronolojik karşılaştırma gerektiren bir konudur. 1876 Kanun-i Esasi'den günümüzdeki 1982 Anayasası'na kadar beş temel metnin kim tarafından hazırlandığı, hangi koşullarda kabul edildiği, egemenlik anlayışı, yasama-yürütme ilişkisi ve öne çıkan yenilikleri karşılaştırmalı olarak bilinmelidir. Soruların büyük kısmı "hangi anayasa ilk kez şunu getirmiştir" ya da "şu özellik hangi anayasaya aittir" biçimindedir; bu yüzden ezberden çok karşılaştırmalı bir kavrama gerekir.

1876 Kanun-i Esasi (I. Meşrutiyet): Osmanlı Devleti'nin ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır. Mithat Paşa öncülüğünde hazırlanmış, Sultan II. Abdülhamit tarafından ilan edilmiştir; bu niteliğiyle verilmiş (oktruva) bir anayasa örneğidir. Egemenlik hâlâ padişaha aittir; ikili bir yasama öngörülmüştür: padişahın atadığı Ayan Meclisi ve halkın seçtiği Mebusan Meclisi. Padişaha meclisi tatil etme ve gerekli gördüğünde kişileri sürgüne gönderme gibi geniş yetkiler tanınmıştır. 1878'de Meclis-i Mebusan'ın kapatılmasıyla Kanun-i Esasi fiilen uygulanmaz hâle gelmiş (İstibdat dönemi); 1908'de II. Meşrutiyetin ilanıyla yeniden yürürlüğe girmiş, 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri sınırlandırılmış ve hükümetin meclise karşı sorumluluğu getirilerek parlamenter sisteme doğru önemli bir adım atılmıştır.

1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu): Kurtuluş Savaşı'nın en zor koşullarında, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ilk millî anayasadır. Çok kısa (yalnızca birkaç madde) ve çerçeve niteliğinde bir metindir; ayrıntılı düzenlemeler için Kanun-i Esasi'nin bazı hükümleri yürürlükte bırakılmıştır (bu yüzden dönemde iki anayasa bir arada uygulanmıştır). Bu anayasanın en önemli özelliği, "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez ortaya koymasıdır. Yasama ve yürütme yetkisi TBMM'de toplanmış, meclis hükümeti sistemi (güçler birliği) benimsenmiştir; olağanüstü dönemin ürünü olduğu için hızlı karar alabilme kaygısı ön plandadır.

1924 Anayasası: Cumhuriyetin ilanından kısa bir süre sonra kabul edilmiş, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk anayasasıdır. Meclis hükümeti sisteminden karma bir sisteme geçilmiş; yasama yetkisi yine TBMM'de toplanmakla birlikte yürütme, Cumhurbaşkanı ve onun seçtiği Bakanlar Kurulu eliyle yürütülmeye başlanmıştır. 1937 değişikliğiyle laiklik ilkesi bu anayasaya eklenmiştir. Çok partili hayata geçişle birlikte önemli değişikliklere uğramış, 1924-1961 arasında 37 yıl yürürlükte kalarak en uzun süre uygulanan Türk anayasası olmuştur.

1961 Anayasası: 27 Mayıs 1960 müdahalesinin ardından kurulan Kurucu Meclis tarafından hazırlanmış, halkoylamasıyla kabul edilmiştir. Türk anayasa tarihinde kuvvetler ayrılığı ilkesinin ilk kez tam anlamıyla benimsendiği metindir. Çift meclisli bir yasama organı (Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu) kurulmuş, Anayasa Mahkemesi ilk kez bu anayasayla oluşturulmuştur. Temel hak ve özgürlükler önceki metinlere göre çok daha geniş bir çerçevede düzenlenmiş, sosyal devlet ilkesi güçlendirilmiş, planlı kalkınma benimsenmiş, üniversitelere ve radyo-televizyona (TRT) özerklik tanınmıştır. Bu nitelikleriyle özgürlükçü bir anayasa olarak tanımlanır.

1982 Anayasası: 12 Eylül 1980 müdahalesi sonrasında Danışma Meclisi tarafından hazırlanmış, halkoylamasıyla kabul edilerek yürürlüğe girmiştir. Tek meclisli yasama organına (TBMM) dönülmüş, ilk hâliyle yürütmeyi ve devlet otoritesini güçlendiren, 1961 Anayasası'na göre hak ve özgürlükler bakımından daha sınırlayıcı bir yaklaşım benimsemiştir. Türk anayasaları içinde en çok değişikliğe uğrayan metindir; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 yıllarındaki kapsamlı değişikliklerle özellikle temel hak ve özgürlükler genişletilmiş, 2017 değişiklikleriyle parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmiştir. Hâlen yürürlükte olan anayasadır.