KPSS GY-GK Hukukun Temel Kavramları konu anlatımı

KPSS Vatandaşlık testinin ilk ve temel konusu hukukun genel esaslarıdır. Bu bölümde öğrenilen kavramlar, anayasa hukukundan idare hukukuna kadar sonraki bütün konuların temelini oluşturur; burada kurulan zemin sağlam olmazsa ilerideki konularda kavram karmaşası yaşanır. ÖSYM bu başlıktan genellikle bir iki doğrudan soru sorar, ancak yaptırım türleri ve kamu-özel hukuk ayrımı gibi kavramlar diğer konu sorularında da dolaylı olarak karşımıza çıkar.

Hukuk, toplum hâlinde yaşayan insanların ilişkilerini düzenleyen, uyulması devlet gücüyle desteklenmiş (yaptırıma bağlanmış) kurallar bütünüdür. Toplumsal hayatı düzenleyen tek kural sistemi hukuk değildir; din, ahlak ve görgü kuralları da insan davranışlarını yönlendirir. Hukuku bu kurallardan ayıran en belirgin özellik, ihlali hâlinde devletin örgütlü gücüyle uygulanan bir yaptırımın devreye girmesidir.

Toplumsal düzen kuralları: Din, ahlak, görgü ve hukuk kuralları toplumsal düzeni sağlamak amacıyla ortaya çıkar. Din kuralları inanca dayanır, manevi yaptırımı (vicdan azabı) vardır; ahlak kuralları toplumun iyi-kötü değerlendirmesine dayanır, yaptırımı ayıplama ve dışlamadır; görgü kuralları nezaket kurallarıdır, yaptırımı toplumsal hoş karşılanmamadır. Hukuk kuralları ise devletin örgütlü gücüyle desteklenmiş, maddi yaptırımı olan kurallardır.

Hukuk kuralının özellikleri: Hukuk kuralı geneldir (belirli bir kişiye değil, aynı durumda bulunan herkese uygulanır), soyuttur (somut bir olayı değil, olması muhtemel durumları düzenler), süreklilik taşır (yürürlükten kaldırılana kadar uygulanır) ve en önemlisi yaptırımlıdır.

Yaptırım türleri:

Hukuk sistemleri (hukuk aileleri):

• Kıta Avrupası (Roma-Cermen) hukuk sistemi: Yazılı kurallara, kanunlaştırmaya dayanır; hâkim önüne gelen olayı yazılı kurallara göre çözer, hâkim kararları genel olarak sonraki davalar için bağlayıcı emsal oluşturmaz. Türkiye, Almanya, Fransa, İsviçre, İtalya bu ailededir. Türk hukuku özellikle İsviçre (Medeni Kanun, Borçlar Kanunu) ve Alman hukukundan etkilenmiştir.
• Anglosakson (Common Law) hukuk sistemi: Yazılı kanunlardan çok mahkeme içtihatlarına (emsal kararlara) ve örf-adete dayanır; üst mahkeme kararları alt mahkemeleri bağlar. İngiltere ve ABD bu ailenin başlıca örnekleridir.
• Bunların yanında dinî hukuk sistemleri ve sosyalist hukuk sistemi gibi sınıflandırmalar da yapılır.

Kamu hukuku – özel hukuk ayrımı: Hukuk dalları, düzenlediği ilişkinin niteliğine göre ikiye ayrılır.

Hukukun kaynakları: Yazılı (asli) kaynaklar Anayasa, kanun, kanun hükmünde kararname, tüzük ve yönetmeliktir. Yazısız kaynaklardan örf ve âdet hukuku bazı alanlarda yazılı hukukun boşluğunu doldurur; yargı içtihatları (İçtihadı Birleştirme Kararları hariç) ve doktrin (bilimsel görüşler) ise bağlayıcı olmayan yardımcı kaynaklardır.