KPSS Önlisans Türk Anayasa Tarihi konu anlatımı

Türk anayasa tarihi, KPSS Önlisans Vatandaşlık testinde neredeyse her yıl doğrudan soru gelen, kronolojik karşılaştırma gerektiren bir konudur. 1876 Kanun-i Esasi'den günümüzdeki 1982 Anayasası'na kadar beş temel metnin kim tarafından hazırlandığı, hangi koşullarda kabul edildiği, egemenlik anlayışı ve öne çıkan yenilikleri karşılaştırmalı olarak bilinmelidir. Sorular genellikle "hangi anayasa ilk kez şunu getirmiştir" biçimindedir; bu yüzden ezberden çok karşılaştırmalı kavrama gerekir.

1876 Kanun-i Esasi (I. Meşrutiyet): Osmanlı Devleti'nin ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır. Mithat Paşa öncülüğünde hazırlanmış, Sultan II. Abdülhamit tarafından ilan edilmiştir; bu niteliğiyle verilmiş (oktruva) bir anayasa örneğidir. Egemenlik hâlâ padişaha aittir; ikili bir yasama öngörülmüştür: padişahın atadığı Ayan Meclisi ve halkın seçtiği Mebusan Meclisi. 1878'de Meclis-i Mebusan'ın kapatılmasıyla Kanun-i Esasi fiilen uygulanmaz hâle gelmiş; 1908'de II. Meşrutiyetin ilanıyla yeniden yürürlüğe girmiş, 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri sınırlandırılmış ve parlamenter sisteme doğru önemli bir adım atılmıştır.

1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu): Kurtuluş Savaşı'nın en zor koşullarında, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ilk millî anayasadır. Çok kısa ve çerçeve niteliğinde bir metindir; ayrıntılı düzenlemeler için Kanun-i Esasi'nin bazı hükümleri yürürlükte bırakılmıştır. Bu anayasanın en önemli özelliği, "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez ortaya koymasıdır. Yasama ve yürütme yetkisi TBMM'de toplanmış, meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir.

1924 Anayasası: Cumhuriyetin ilanından kısa bir süre sonra kabul edilmiş, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk anayasasıdır. Meclis hükümeti sisteminden karma bir sisteme geçilmiş; yürütme, Cumhurbaşkanı ve onun seçtiği Bakanlar Kurulu eliyle yürütülmeye başlanmıştır. 1937 değişikliğiyle laiklik ilkesi bu anayasaya eklenmiştir. 1924-1961 arasında 37 yıl yürürlükte kalarak en uzun süre uygulanan Türk anayasası olmuştur.

1961 Anayasası: 27 Mayıs 1960 müdahalesinin ardından kurulan Kurucu Meclis tarafından hazırlanmış, halkoylamasıyla kabul edilmiştir. Türk anayasa tarihinde kuvvetler ayrılığı ilkesinin ilk kez tam anlamıyla benimsendiği metindir. Çift meclisli bir yasama organı (Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu) kurulmuş, Anayasa Mahkemesi ilk kez bu anayasayla oluşturulmuştur. Temel hak ve özgürlükler geniş bir çerçevede düzenlenmiş; bu nitelikleriyle özgürlükçü bir anayasa olarak tanımlanır.

1982 Anayasası: 12 Eylül 1980 müdahalesi sonrasında Danışma Meclisi tarafından hazırlanmış, halkoylamasıyla kabul edilerek yürürlüğe girmiştir. Tek meclisli yasama organına (TBMM) dönülmüş, ilk hâliyle yürütmeyi güçlendiren, 1961 Anayasası'na göre daha sınırlayıcı bir yaklaşım benimsemiştir. Türk anayasaları içinde en çok değişikliğe uğrayan metindir; 2017 değişiklikleriyle parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmiştir. Hâlen yürürlükte olan anayasadır.