LGS DNA ve Genetik Kod konu anlatımı

DNA ve Genetik Kod, 8. sınıf Fen Bilimleri dersinin 2. ünitesidir ve LGS Fen testinde her yıl ortalama 4–5 soruyla en çok soru gelen ünitelerden biridir. Ünite; DNA'nın yapısı, nükleotid, gen ve kromozom ilişkisi, DNA'nın kendini eşlemesi, kalıtım (Mendel çaprazlamaları, soyağacı), mutasyon, modifikasyon ve adaptasyon ile biyoteknoloji konularını kapsar.

LGS'de bu ünitenin soruları genellikle bir deney, bir tablo ya da bir çaprazlama durumu üzerine kurulur. Ezber bilgiden çok, bilgiyi yeni bir duruma uygulama becerisi ölçülür. Bu yüzden kavramları birbirinden ayırt etmek ve çaprazlama tablosunu hızlı kurabilmek çok önemlidir.

Nükleotid: DNA'nın en küçük yapı birimidir. Her nükleotid üç parçadan oluşur: fosfat, deoksiriboz şekeri ve organik baz. DNA'da dört çeşit organik baz vardır: adenin (A), timin (T), guanin (G), sitozin (C). Nükleotidler, taşıdıkları baza göre adlandırılır.

DNA: İki nükleotid zincirinin karşılıklı bağlanıp birbirine sarılmasıyla oluşan çift sarmal yapıdır. Zincirler arasında bazlar her zaman belirli eşleşir: A karşısına T, G karşısına C gelir. Bu nedenle bir DNA'da A sayısı = T sayısı, G sayısı = C sayısı olur. Ayrıca fosfat sayısı = şeker sayısı = baz sayısı = nükleotid sayısıdır.

Gen: DNA üzerinde, bir özelliğin (örneğin göz rengi) ortaya çıkmasını sağlayan bilgiyi taşıyan bölümdür. Bir DNA molekülü üzerinde çok sayıda gen bulunur.

Kromozom: DNA'nın özel proteinlerle birlikte kısalıp kalınlaşarak oluşturduğu yapıdır. Hücre bölünmesi sırasında belirgin hâle gelir. Büyüklük sıralaması: nükleotid < gen < DNA < kromozom.

Kromozom sayısı: Her türün kromozom sayısı sabittir (insanda vücut hücrelerinde 46). Kromozom sayısı ile canlının gelişmişliği arasında bir ilişki yoktur; farklı türlerin kromozom sayısı aynı olabilir.

DNA eşlenmesi: Hücre bölünmeden önce DNA kendini eşler. Çift zincir fermuar gibi açılır, her eski zincirin karşısına çekirdekteki serbest nükleotidlerden uygun olanlar yerleşir. Sonuçta birbirinin aynısı iki DNA oluşur ve her yeni DNA'da bir eski, bir yeni zincir bulunur.

Kalıtım kavramları:

Mutasyon: DNA'nın yapısında meydana gelen, kalıtsal değişikliktir. Radyasyon, bazı kimyasallar, aşırı sıcaklık değişimleri neden olabilir. Üreme hücrelerinde oluşursa yavrulara aktarılır. Yararlı, zararlı ya da etkisiz olabilir.

Modifikasyon: Çevre etkisiyle ortaya çıkan, genlerin yapısını değiştirmeyen, kalıtsal olmayan değişikliktir. Örnek: güneşte bronzlaşma, spor yapanın kaslarının gelişmesi, ortanca çiçeğinin toprağın asitliğine göre farklı renk alması.

Adaptasyon: Canlının bulunduğu ortamda yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerdir. Örnek: çöl bitkilerinde yaprakların diken şeklinde olması, kutup ayısının kalın yağ tabakası.

Biyoteknoloji: Canlılar ve onların genleri kullanılarak insan yararına ürün ve yöntem geliştirilmesidir. Gen aktarımı (insülin genini bakteriye aktarma), klonlama (genetik olarak aynı canlı elde etme), gen tedavisi ve ıslah çalışmaları örneklerdir.