LGS Mevsimler ve İklim konu anlatımı

Mevsimler ve İklim, 8. sınıf Fen Bilimleri dersinin 1. ünitesidir ve LGS Fen testinde genellikle 2–3 soruyla yer alır. Ünite iki bölümden oluşur: mevsimlerin oluşumu ve iklim ile hava hareketleri.

Birinci bölümde Dünya'nın eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki dolanma hareketi sayesinde yıl içinde güneş ışınlarının geliş açısının ve gündüz süresinin nasıl değiştiği öğrenilir. İkinci bölümde hava durumu ile iklim arasındaki fark, yüksek ve alçak basınç alanları, rüzgârın oluşumu ve küresel iklim değişikliği ele alınır.

LGS'de bu ünitenin soruları çoğunlukla bir model deney (el feneri, küre, lamba), bir tarih–olay eşleştirmesi ya da gölge boyu gözlemi üzerine kurulur. Tarihleri ezberlemek tek başına yetmez; o tarihte ışınların nereye dik geldiğini ve bunun gündüz süresine, sıcaklığa ve gölge boyuna etkisini yorumlayabilmek gerekir.

Dünya'nın iki hareketi:

• Dönme (günlük hareket): Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte bir tur atar. Sonucu gece ve gündüzün oluşmasıdır.
• Dolanma (yıllık hareket): Dünya Güneş etrafında yaklaşık 365 gün 6 saatte bir tur atar. Eksen eğikliğiyle birlikte mevsimlerin oluşmasını sağlar.

Eksen eğikliği: Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine dik olan doğrultuya göre yaklaşık 23° 27' eğiktir. Bu eğiklik yıl boyunca aynı yönü gösterir. Bu yüzden Dünya Güneş etrafında dolanırken bazen Kuzey yarım küre, bazen Güney yarım küre Güneş'e doğru yönelmiş olur.

Mevsimlerin oluşma nedeni: Eksen eğikliği ve dolanma hareketi nedeniyle bir yarım küreye düşen güneş ışınlarının geliş açısı ve o yarım kürenin aydınlanma (gündüz) süresi yıl içinde değişir. Mevsimlerin nedeni Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı değildir. Dünya Güneş'e en yakın konuma Ocak ayının başında gelir; bu sırada Kuzey yarım kürede kış yaşanır.

Işınların geliş açısı ve sıcaklık:

• Işınlar yere dik veya dike yakın geldiğinde enerji dar bir alana yayılır, birim yüzeye düşen enerji artar, sıcaklık yükselir.
• Işınlar eğik geldiğinde aynı enerji geniş bir alana yayılır, birim yüzeye düşen enerji azalır.
• Işınlar diklik arttıkça cisimlerin gölge boyu kısalır. Öğle vakti ışınların tam dik geldiği yerde, yere dik duran bir çubuk gölge oluşturmaz.

Önemli tarihler (mevsimler Kuzey yarım küreye göre yazılmıştır):

Gündüz süresinin değişimi (Kuzey yarım küre):

• 21 Aralık → 21 Haziran: Gündüzler her gün uzar. (21 Mart'a kadar gece hâlâ gündüzden uzundur, 21 Mart'tan sonra gündüz daha uzundur.)
• 21 Haziran → 21 Aralık: Gündüzler her gün kısalır. (23 Eylül'e kadar gündüz hâlâ geceden uzundur, 23 Eylül'den sonra gece daha uzundur.)

Diğer önemli bilgiler:

• İki yarım kürede aynı tarihte zıt mevsimler yaşanır.
• Ekvator'da: yıl boyunca gece ve gündüz süreleri eşittir.
• Aynı tarihte kuzey ve güneyde eşit enlemlerde (örneğin 40° K ve 40° G) gece ve gündüz süreleri yer değiştirmiş olur: birinde gündüz ne kadarsa diğerinde gece o kadardır.
• Türkiye yaklaşık 36°–42° kuzey enlemleri arasındadır, yani Yengeç Dönencesi'nin kuzeyindedir. Bu nedenle güneş ışınları Türkiye'ye hiçbir zaman dik gelmez. En dik (en büyük açıyla) 21 Haziran'da, en eğik 21 Aralık'ta gelir. Öğle vakti gölge boyu 21 Haziran'da en kısa, 21 Aralık'ta en uzundur.

Hava durumu ve iklim:

Basınç alanları ve rüzgâr:

Küresel iklim değişikliği: Fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve sanayi nedeniyle atmosferdeki sera gazlarının (karbondioksit, metan gibi) artması Dünya'nın ortalama sıcaklığını yükseltir. Sonuçları: buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, kuraklık, sel ve fırtına gibi aşırı hava olaylarının artması, bazı canlı türlerinin yok olma tehlikesi.