Kimya laboratuvarı
Taneciği hayal et; formülü, tepkimeyi ve oranı birlikte oku.
10 bölüm · ~18 dk · 17 etkileşim
Atom ve Periyodik Sistem, TYT Kimya testinin temel taşıdır. 7 soruluk Kimya bölümünde bu konudan genellikle 1 soru gelir; ancak burada öğrenilen proton–nötron–elektron hesabı, elektron dizilimi ve periyodik özellikler; kimyasal türler, mol kavramı ve tepkimeler gibi sonraki konuların tamamında kullanılır. Yani bu konu hem doğrudan puan hem de diğer konular için altyapı demektir.
Konu iki ana parçadan oluşur: atomun yapısı (atom altı tanecikler, atom ve kütle numarası, izotop–izobar–izoton, iyonlar) ve periyodik sistem (periyot ve grup, elementlerin sınıflandırılması, periyodik özelliklerin değişimi). Sorular çoğunlukla kısa bir hesap ya da verilen elementlerin karşılaştırılması üzerine kuruludur; ezberden çok eğilimleri doğru yorumlamak kazandırır.
1Atom modelleri: kısa bir tarihçe
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Atom modeli tek seferde ortaya çıkmadı; her bilim insanı modeli bir adım ileri taşıdı.
- Dalton
İçi dolu, bölünemeyen küre
Atomu ilk böyle düşündü
- Thomson
Elektronu keşfetti
"Üzümlü kek" modelini önerdi
- Rutherford
Alfa saçılması deneyi
Atomun kütlesinin ve pozitif yükünün küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi
- Bohr
Enerji düzeyleri
Elektronların belirli enerji düzeylerinde (katmanlarda) bulunduğunu ileri sürdü
- Modern atom teorisi
Orbitaller
Elektronların yerini kesin olarak değil, bulunma olasılığı yüksek bölgeler (orbitaller) hâlinde tanımlar
2Atomun yapısı: üç tanecik
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Proton ve nötron çekirdekte, elektronlar ise çekirdeğin çevresindeki katmanlarda bulunur. Kartın önünü oku, görevini tahmin et, sonra çevir.
3İyonlar: elektron alışverişi
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
İyon, elektron alan ya da veren atomdur. Elektron veren atom pozitif yüklü katyon, elektron alan atom negatif yüklü anyon olur. İyon oluşurken proton ve nötron sayısı değişmez. Örneğin Mg²⁺ iyonunda e = 12 – 2 = 10, Cl⁻ iyonunda e = 17 – (–1) = 18'dir.
Atom numarası 11, kütle numarası 23 olan sodyum atomunun ve Na⁺ iyonunun proton, nötron ve elektron sayılarını bulalım.
X³⁻ iyonunun elektron sayısı 18, nötron sayısı 16'dır. X atomunun kütle numarası kaçtır?
4İzotop, izobar, izoton, izoelektronik
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Dört "izo" kelimesi aynı soruyu sorar: neyi eşit?
| İlişki | Eşit olan | Farklı olan | Örnek |
|---|---|---|---|
| İzotop | Proton sayısı | Nötron (dolayısıyla kütle) sayısı | Karbon-12 ve karbon-14; klor-35 ve klor-37 |
| İzobar | Kütle numarası | Proton sayısı (farklı elementler) | Karbon-14 (6p, 8n) ve azot-14 (7p, 7n) |
| İzoton | Nötron sayısı | Proton sayısı | Karbon-14 (8n) ve oksijen-16 (8n) |
| İzoelektronik | Elektron sayısı | O²⁻, F⁻, Ne, Na⁺ ve Mg²⁺ (hepsinde 10 elektron) |
İzotopların kimyasal özellikleri aynı, fiziksel özellikleri (kütle, yoğunluk vb.) farklıdır.
X atomunda 6 proton ve 8 nötron, Y atomunda 7 proton ve 7 nötron, T atomunda 8 proton ve 8 nötron bulunmaktadır.
Buna göre,
- I.X ile Y birbirinin izobarıdır.
- II.X ile T birbirinin izotonudur.
- III.Y ile T birbirinin izotopudur.
yargılarından hangileri doğrudur?
5Periyodik sistemin düzeni
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Modern periyodik sistemde elementler atom numarasına göre artan sırada dizilmiştir (Moseley). Mendeleyev ise ilk tablosunda atom kütlelerini esas almıştı.
Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir. Örnekler: ₁₁Na: 2, 8, 1 → 3. periyot, 1A grubu. ₁₇Cl: 2, 8, 7 → 3. periyot, 7A grubu. ₂₀Ca: 2, 8, 8, 2 → 4. periyot, 2A grubu.
Atom numarası 16 olan elementin periyodik sistemdeki yerini bulalım.
Y³⁻ iyonunun elektron dizilimi 2, 8, 8 şeklindedir.
Buna göre Y elementinin periyodik sistemdeki yeri aşağıdakilerden hangisidir?
6Element aileleri
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
| Sınıf | Özellikler |
|---|---|
| Metaller | Parlak, ısı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir, oda koşullarında cıva dışında katıdır. Elektron vererek katyon oluşturma eğilimindedir. |
| Ametaller | Mat, genellikle iletken değildir (grafit istisnadır), katıları kırılgandır. Oda koşullarında katı, sıvı (brom) ya da gaz olabilir. Metallerle etkileşimde elektron alarak anyon oluşturur. |
| Yarı metaller | B, Si, Ge, As, Sb, Te gibi elementlerdir. Görünüşleri metale, kimyasal davranışları çoğunlukla ametale benzer; yarı iletkendir. |
| Soy gazlar (8A) | Son katmanları doludur (He'de 2, diğerlerinde 8 elektron). Kararlıdır ve doğada tek atomlu hâlde bulunur. |
7Periyodik özellikler: sağa ve aşağıya gidince
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
| Özellik | Periyotta soldan sağa | Grupta yukarıdan aşağıya |
|---|---|---|
| Atom yarıçapı | Azalır | Artar |
| İyonlaşma enerjisi | Genel olarak artar | Azalır |
| Elektronegatiflik | Artar | Azalır |
| Metalik özellik | Azalır | Artar |
| Ametalik özellik | Artar | Azalır |
- Atom yarıçapı: Periyotta sağa gidildikçe katman sayısı aynı kalır ama proton sayısı artar; çekirdek elektronları daha güçlü çeker, yarıçap küçülür. Grupta aşağı inildikçe katman sayısı arttığı için yarıçap büyür.
- İyonlaşma enerjisi: Gaz hâlindeki nötr bir atomdan bir elektron koparmak için gereken enerjidir. Yarıçap küçüldükçe elektron daha zor koparılır, bu yüzden iyonlaşma enerjisi artar. Her periyotta en yüksek birinci iyonlaşma enerjisi soy gazdadır. 2A > 3A ve 5A > 6A gibi küçük istisnalar vardır.
- Elektronegatiflik: Bir atomun bağdaki elektronları kendine çekme yeteneğidir. En elektronegatif element flordur (F).
- İyon yarıçapı: Katyon, kendi nötr atomundan küçük; anyon ise büyüktür. İzoelektronik taneciklerde proton sayısı arttıkça yarıçap küçülür.
₁₁Na, ₁₇Cl ve ₁₉K elementlerini atom yarıçapına göre sıralayalım.
O²⁻, F⁻, Na⁺ ve Mg²⁺ taneciklerinin yarıçaplarının büyükten küçüğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir? (O: 8, F: 9, Na: 11, Mg: 12)
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Aşağıdaki yargılar öğrencilerin en sık düştüğü yanılgılardan derlendi. Doğru mu, yanlış mı?
Mg²⁺ iyonunun proton sayısı 10'dur.
X²⁻ için e = p – 2'dir.
Kütle numarası proton, nötron ve elektronların toplamıdır.
İzobarlar aynı elementin atomlarıdır.
Atom yarıçapı ile iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik genellikle zıt yönde değişir.
Son katmandaki elektron sayısı periyodu verir.
Hidrojen 1A grubunda olduğu için alkali metaldir.
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
İpucu: Soruda atom numaraları verildiyse hemen elektron dizilimini yaz; periyot, grup ve eğilim yorumlarının hepsi bu dizilimden çıkar.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Z = ; A = ; nötr atomda e = p. İyon yükü = ; iyonlaşmada yalnızca sayısı değişir. İzotop: aynı ; izobar: aynı ; izoton: aynı ; izoelektronik: aynı . Periyot = ; A grubu = . 1A alkali metaller, 2A , 7A , 8A . Soldan sağa: yarıçap , iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik . Yukarıdan aşağıya: yarıçap ve metalik özellik , iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik . Katyon kendi atomundan , anyon tür; en elektronegatif element 'dir.