Kimya laboratuvarı
Taneciği hayal et; formülü, tepkimeyi ve oranı birlikte oku.
8 bölüm · ~21 dk · 24 etkileşim
Kimya Her Yerde konusu, kimyanın günlük hayattaki uygulamalarını inceler: evde kullandığımız temizlik malzemeleri, market raflarındaki gıdalar ve katkı maddeleri, ilaçlar ve kozmetik ürünler, hemen her eşyada karşımıza çıkan polimerler (plastikler). TYT Kimya testinde bu konudan genellikle yarım ile bir soru arasında soru gelir. Sorular hesaptan çok kavram bilgisi, bilinçli tüketicilik ve sağlık–güvenlik yorumu üzerine kuruludur.
Bu konu, önceki konuların günlük hayattaki karşılığıdır: sabunun bazik olması asit–baz konusuna, kremlerin emülsiyon olması karışımlara, polimerleşme ise kimyasal tepkimelere bağlanır. Bu yüzden terimleri ezberlemek yerine "neden böyle?" sorusunun cevabını bilmek kazandırır.
1Sabun: yağ ile su arasında köprü
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Sabun, hayvansal ya da bitkisel yağların kuvvetli bir bazla tepkimesiyle (sabunlaşma) elde edilir. Sabunun sulu çözeltisi baziktir. Hangi bazın kullanıldığı, sabunun hâlini belirler:
| Baz | Oluşan sabun |
|---|---|
| NaOH | Katı (sert) sabun |
| KOH | Sıvı (yumuşak) sabun |
Sabunu güçlü kılan, molekülünün iki farklı ucudur. Kartın önündeki ucu tanı, sonra çevir:
Yağlı bir tabak sabunlu suyla yıkandığında temizlenme nasıl gerçekleşir?
Sabun molekülü ile ilgili,
- I.Uzun hidrokarbon zinciri suyu sevmeyen (hidrofob) kısımdır.
- II.Karboksilat (–COO⁻) ucu suyu seven (hidrofil) kısımdır.
- III.Apolar ucuyla yağa, polar ucuyla suya yönelerek kirin suyla uzaklaştırılmasını sağlar.
yargılarından hangileri doğrudur?
2Sert su, deterjan ve ev kimyasalları
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Evdeki temizlik dolabı küçük bir kimya laboratuvarıdır. Her ürünün kimliğini kartlarla çıkar:
Bu tehlikenin ne kadar ciddi olduğunu bir hesapla gör:
0,1 mol NaOCl içeren çamaşır suyu yeterli miktarda tuz ruhuyla karıştırılırsa kaç gram klor gazı oluşur? (Cl: 35,5)
10 gram kireç (CaCO₃) tuz ruhuyla tamamen tepkimeye giriyor: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂. Normal koşullarda kaç litre CO₂ oluşur? (C: 12, O: 16, Ca: 40)
Çamaşır suyu ile tuz ruhu arasındaki tepkime aşağıdaki denklemle gösterilmiştir:
NaOCl + 2HCl → NaCl + Cl₂ + H₂O
0,2 mol NaOCl yeterli miktarda HCl ile tamamen tepkimeye girdiğinde kaç gram Cl₂ gazı oluşur? (Cl: 35,5)
3Polimerler: monomerden dev moleküle
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Küçük moleküllerin (monomer) çok sayıda birbirine bağlanarak büyük moleküller (polimer) oluşturmasına polimerleşme denir.
Doğal polimerler: nişasta, selüloz, glikojen (şeker birimlerinden); proteinler (amino asitlerden); DNA; doğal kauçuk; yün ve ipek.
Sentetik polimerler hemen her eşyada karşımıza çıkar. Tabloyu kapat ve her polimeri kullanım alanıyla eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Sentetik polimerlerin çoğu doğada yüzlerce yıl bozunmadan kalabilir. Bu nedenle geri dönüşüm önemlidir; ambalajlardaki üçgen içindeki numaralar plastik türünü gösterir:
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|
| PET | HDPE | PVC | LDPE | PP | PS |
Doğada parçalanabilen biyobozunur plastikler de geliştirilmektedir.
Mol kütlesi 56 000 g/mol olan bir polietilen zincirinde ortalama kaç eten (C₂H₄) monomeri vardır? (H: 1, C: 12)
Aşağıdaki polimer – kullanım alanı ya da özellik eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
4Gıdalar ve katkı maddeleri
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Gıda katkı maddeleri, gıdaların raf ömrünü uzatmak, renk, tat, kıvam ya da görünüşünü iyileştirmek için eklenir. Avrupa kodlama sisteminde E kodu ile gösterilir:
| Kod aralığı | Grup | Örnek |
|---|---|---|
| E100–E199 | Renklendiriciler | |
| E200–E299 | Koruyucular | Sodyum benzoat, potasyum sorbat |
| E300–E399 | Antioksidanlar ve asitlik düzenleyiciler | E300 askorbik asit, yani C vitamini |
| E400–E499 | Kıvam arttırıcılar, emülgatörler, stabilizatörler | Pektin |
| E600–E699 | Aroma (lezzet) arttırıcılar | E621 monosodyum glutamat |
| E900'lü kodlar | Tatlandırıcılar gibi çeşitli maddeler | E951 aspartam |
E kodu taşıyan her madde sentetik değildir; askorbik asit, sitrik asit ve pektin gibi doğal kaynaklı maddeler de E koduyla gösterilir. Katkı maddeleri yasal sınırlar içinde kullanılmalı ve etikette belirtilmelidir.
Bir bisküvi etiketinde "E202, E322, E330" kodları yer alıyor. Bu kodları yorumlayalım.
Geleneksel koruma yöntemleri: tuzlama, şekerleme, kurutma, tütsüleme, dondurma ve pastörizasyon. Tuzlama, şekerleme ve kurutma mikroorganizmaların kullanabileceği suyu azaltarak bozulmayı yavaşlatır. Bilinçli tüketici etiketteki içerik listesini, son tüketim tarihini ve saklama koşullarını okur.
5İlaçlar ve kozmetikler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Aşağıdaki yargılar öğrencilerin en sık düştüğü yanılgılardan derlendi. Doğru mu, yanlış mı?
Deterjan doğada sabundan daha kolay parçalanır.
Temizlik ürünlerini karıştırmak daha güçlü temizlik sağlar.
KOH katı, NaOH sıvı sabun verir.
Bütün polimerler sentetiktir.
E kodlu her madde zararlı ya da yapaydır.
Antibiyotik virüslere karşı da etkilidir.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Doğru–yanlış yargılar: Sabun ve deterjan karşılaştırması, çamaşır suyu ile tuz ruhunun özellikleri, sert suyun etkisi.
- Eşleştirme: Polimer–kullanım alanı, katkı maddesi–işlev, temizlik maddesi–etken madde eşleştirmelerinden yanlış olanın bulunması.
- Bilinçli tüketicilik ve sağlık: İlaç kullanımı, etiket okuma, atıkların doğru bertarafı gibi paragraf temelli yorum soruları.
- Basit hesap: Bir temizlik tepkimesinde oluşan gazın mol, kütle ya da hacmi; bir polimerdeki monomer sayısı.
İpucu: Bu konuda seçeneklerdeki "her zaman", "bütün", "hiçbir" gibi genelleme ifadelerine dikkat et; yanlış yargılar çoğunlukla bu kelimelerle kurulur.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Sabun: yağ + (katı) ya da (sıvı); tir; apolar kuyruk , polar baş tutar. Sert sudaki sabunla çökelek oluşturur; deterjanlar sert suda da etkilidir ama . Çamaşır suyu: , bazik. Tuz ruhu: , asidik. Karışırlarsa oluşur. Monomer → polimer; PE , PVC , PET , PS , teflon . E100 , E200 , E300 , E400 , E600 . Antibiyotikler etkilidir; atık ilaçlar bırakılır.