KPSS A Çalışma Ekonomisi Grev ve Lokavt konu anlatımı

Grev ve lokavt, toplu iş uyuşmazlıklarının çözümünde işçi ve işveren taraflarına tanınan en güçlü baskı araçlarıdır. 6356 sayılı Kanun, grev ve lokavtın tanımını, kanuni grevin şartlarını, kanun dışı grev/lokavt hâllerini, grev ve lokavt yasaklarını/ertelenmesini ve grev oylaması gibi kurumları düzenler. Bu başlıkta bu kavramlar ve aralarındaki ayrımlar ele alınır.

Grev ve lokavtın tanımı

Grev, işçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla, aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarıdır. Lokavt ise işverenin, işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla ve kanundaki usule uygun olarak işçi topluluğunu topluca işten uzaklaştırmasıdır.

Kanuni grevin şartları

Bir grevin kanuni sayılabilmesi için:

1. Amaç şartı: Grev, yalnızca toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında ortaya çıkan bir çıkar (menfaat) uyuşmazlığı nedeniyle, ekonomik ve sosyal durumu korumak veya geliştirmek amacıyla yapılmalıdır.
2. Usul şartı: Kanunda öngörülen usule (toplu görüşme sürecinin tamamlanması, arabuluculuk aşamasının sonuçsuz kalması, grev kararının süresi içinde alınıp uygulamaya konulması gibi) uygun biçimde yapılmalıdır.

Bu iki şartı birlikte taşımayan grevler kanun dışı grev sayılır. Buna göre; siyasi amaçlı grev, genel grev, dayanışma grevi, işyeri işgali, iş yavaşlatma, verimi düşürme gibi eylemler kanun dışı grev niteliğindedir; zira bunlar toplu iş sözleşmesi sürecinden doğan bir çıkar uyuşmazlığına dayanmaz. Aynı şekilde, bir hak uyuşmazlığı (mevcut bir hükmün yorum/uygulanmasından doğan uyuşmazlık) nedeniyle yapılan grev de kanun dışıdır; hak uyuşmazlıkları yargı yoluyla çözülür.

Grev oylaması

İşyerinde çalışan işçilerin belirli bir oranının talebi üzerine, alınmış olan grev kararının uygulanıp uygulanmayacağı konusunda gizli oylama yapılabilir. Oylamada grev kararının uygulanmaması yönünde çoğunluk çıkması hâlinde grev uygulamaya konulamaz. Bu mekanizma, grev kararının işyerindeki işçilerin gerçek iradesini yansıtıp yansıtmadığının denetlenmesini sağlar.

Grev ve lokavt yasakları

Kanun, toplumsal yaşamın kesintisiz sürmesi gereken bazı işlerde/işyerlerinde grev ve lokavtı yasaklamıştır. Bu kapsamda örnek olarak: can ve mal kurtarma işleri, cenaze işlemleri ve mezarlıklar, şehir içi toplu taşıma değil ancak hastane, eczane gibi doğrudan can güvenliğini ilgilendiren sağlık hizmetleri, itfaiye işleri, millî savunmayla doğrudan ilgili işyerleri gibi alanlarda grev ve lokavt yasağı öngörülmüştür. Bu yasak, grevin kanuni olma imkânını baştan ortadan kaldırır; bu işyerlerinde çıkan toplu uyuşmazlıklar Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözüme kavuşturulur.

Grev ve lokavtın ertelenmesi

Kanuni bir grev veya lokavt, genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte ise, Cumhurbaşkanı kararıyla ertelenebilir. Erteleme süresi kanunda belirli bir üst sınırla (kanunda öngörülen belirli günlük süreyle) sınırlandırılmıştır; erteleme süresinin sonunda uyuşmazlık çözülmemişse, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Erteleme, grevin/lokavtın kanuni niteliğini ortadan kaldırmaz; yalnızca uygulanmasını geçici olarak durdurur.

Kanun dışı grev ve lokavtın sonuçları

Kanun dışı bir greve katılan işçilerin iş sözleşmeleri, işveren tarafından haklı nedenle feshedilebilir ve bu işçiler bu dönemde işverenin uğradığı zarardan sorumlu tutulabilir. Kanun dışı lokavt yapan işveren ise, lokavt süresince işçilerin uğradığı zararı tazmin etmekle ve bu süre için ücretlerini ödemekle yükümlü tutulur.