KPSS A Çalışma Ekonomisi Sendikacılık ve Sendikal Hareketler konu anlatımı

Sendikacılık, işçilerin (ve işverenlerin) ortak ekonomik ve sosyal çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla örgütlenmesi hareketidir. KPSS'de bu konu; sendikacılığın doğuşu ve dünyadaki tarihsel gelişim evreleri (İngiltere ve diğer sanayileşmiş ülkeler örneği), sendika türleri ve sendikal örgütlenme modelleri (işkolu/meslek/işyeri esası), sendikal yoğunlaşma kavramları ile Türkiye'de sendikal hareketin tarihsel gelişimi (Tanzimat'tan günümüze) üzerinden sorulur.

Sendikacılığın doğuşu ve dünyada tarihsel gelişimi

Modern anlamda sendikacılık, Sanayi Devrimi ile birlikte İngiltere'de ortaya çıkmıştır. Sanayi Devrimi öncesinde zanaatkârların bir araya geldiği lonca (esnaf teşkilatı) yapıları, sendikaların doğrudan öncülü değildir; loncalar hem usta hem çırağı aynı çatı altında toplayan, rekabeti sınırlayan meslek kuruluşlarıdır, sendikalar ise ücretli çalışan-işveren ayrımının netleştiği sanayi kapitalizmi koşullarında ortaya çıkmıştır.

İngiliz sendikacılığının gelişiminde önemli aşamalar:

Sidney ve Beatrice Webb'in Industrial Democracy (1897) adlı eseri, sendikaların işlevlerini karşılıklı sigorta, toplu pazarlık ve yasal düzenleme yöntemleri üzerinden sistemleştiren klasik bir çalışmadır.

Sendikal örgütlenme modelleri (sendika türleri)

Sendikalar örgütlenme esasına göre başlıca üç modelde sınıflandırılır:

Sendikal yoğunlaşma ve örgütlenme oranı

Sendikal yoğunluk (union density), bir ülkede/işkolunda sendika üyesi işçi sayısının, sendikalaşmaya elverişli (ücretli) toplam işçi sayısına oranını ifade eder. Sendikal yoğunluk; sanayileşme düzeyi, istihdamın sektörel dağılımı (hizmetler sektöründe genellikle daha düşüktür), mevzuattaki teşvik/kısıtlamalar, işgücü piyasasının esnekleşmesi (taşeronlaşma, kayıt dışı istihdam, güvencesiz çalışma biçimleri) gibi etkenlerden etkilenir. Küreselleşme, sanayisizleşme (deindüstrileşme) ve esnek çalışma biçimlerinin yaygınlaşması, dünya genelinde 20. yüzyılın son çeyreğinden itibaren sendikal yoğunlukta gerileme eğilimine yol açmıştır.

Sendikacılığın işlevleri

Sendikaların başlıca işlevleri: (i) ekonomik işlev – ücret ve çalışma koşullarının toplu pazarlık yoluyla iyileştirilmesi; (ii) dayanışma/karşılıklı yardım işlevi – üyelerine hastalık, işsizlik gibi risklere karşı yardım sağlanması (tarihsel olarak sendikaların ilk işlevlerindendir); (iii) siyasal işlev – işçi sınıfının çıkarlarının siyasi arenada temsili; (iv) hizmet işlevi – hukuki danışmanlık, eğitim gibi üyelere sunulan hizmetler.

Türkiye'de sendikal hareketin tarihsel gelişimi

• 1963 tarihli 274 sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu: Grev ve toplu iş sözleşmesi hakkını somut biçimde düzenleyen ilk kanunlardır; bu dönemde sendikal hareket (özellikle DİSK'in 1967'de kurulmasıyla) önemli bir ivme kazanmıştır.
• 1982 Anayasası ve 12 Eylül dönemi: Sendikal özgürlükler üzerinde kısıtlayıcı düzenlemeler getirilmiş; 1983'te 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ve 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu yürürlüğe girmiştir.
• 2012 tarihli 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu: 2821 ve 2822 sayılı kanunları yürürlükten kaldırarak sendikal mevzuatı AB müktesebatı ve ILO normlarıyla uyumlulaştırma amacıyla birleştirmiştir.

Türkiye'de başlıca işçi konfederasyonları: Türk-İş (1952), DİSK (1967), Hak-İş (1976); başlıca işveren konfederasyonu TİSK (Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu, 1962)'dir.