KPSS A Çalışma Ekonomisi Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu (6356) konu anlatımı

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, 2012 yılında yürürlüğe girerek daha önceki 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ile 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'nu yürürlükten kaldırmış ve sendikal örgütlenmeye, toplu iş sözleşmesine, grev ve lokavta ilişkin hükümleri tek bir kanunda birleştirmiştir. Bu başlık altında; sendika ve konfederasyonların tanımı, kuruluşu, üyelik rejimi, organları, sendikal güvenceler (yöneticilik ve işyeri temsilciliği güvenceleri, sendikal tazminat) ve sendikaların sona ermesi/kapatılması ele alınır. Toplu iş sözleşmesinin yapılma süreci (yetki tespiti, toplu görüşme) ile grev-lokavt ve arabuluculuk, ayrı konu başlıklarında incelenir.

Sendika ve konfederasyon kavramı, kuruluş serbestisi

6356 sayılı Kanun'a göre sendika, işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde; ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır. Konfederasyon ise, farklı işkollarında kurulmuş en az beş sendikanın bir araya gelerek oluşturduğu üst kuruluştur.

Anayasanın 51. maddesi ve 6356 sayılı Kanun uyarınca sendikalar önceden izin almaksızın kurulabilir (kuruluş serbestisi ilkesi). Kurucu olabilmek için fiil ehliyetine sahip olmak ve fiilen işçi ya da işveren sıfatını taşımak gerekir. Sendikalar, kurucuların kuruluş bildirimini tüzükleriyle birlikte yetkili mercie (ilgili valilik/Bakanlık) vermesiyle tüzel kişilik kazanır; önceden idari izin şartı aranmaz.

İşkolu esası

Türkiye'de sendikal örgütlenme işkolu esasına dayanır: bir sendika, belirli bir işkolunda faaliyet göstermek üzere kurulur ve o işkolundaki işyerlerinde çalışan işçileri (veya o işkolunda faaliyet gösteren işverenleri) örgütleyebilir. İşkolları, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkarılan İşkolları Yönetmeliği ile belirlenir.

Üyelik rejimi

• Sendikaya üye olabilmek için işçinin fiilen işçi sıfatını taşıması ve iş sözleşmesi akdedebilme ehliyetine sahip olması gerekir.
• Sendika üyeliği ve üyelikten çekilme, elektronik ortamda (e-Devlet kapısı üzerinden) yapılır; bu, üyelik işlemlerinde şeffaflığı ve denetlenebilirliği sağlamak amacıyla getirilmiş bir usuldür.
• Sendika özgürlüğü ilkesi: gereği hiç kimse sendikaya üye olmaya veya olmamaya, üyelikte kalmaya ya da üyelikten çekilmeye zorlanamaz.
• Bir işçi, aynı zamanda ve aynı işkolunda birden fazla sendikaya üye olamaz; bu şekilde birden fazla üyelik söz konusu olursa, sonraki üyelikler geçersiz sayılır.
• Üyelikten çekilme bildirimi elektronik ortamda yapılır ve bildirim tarihinden itibaren bir ay sonra hüküm ifade eder; ancak bu bir aylık süre içinde işçinin başka bir sendikaya üye olması geçerli değildir.

Sendika ve konfederasyonların organları

Her sendika ve konfederasyonda zorunlu olarak şu organlar bulunur:

Sendikal güvenceler

Yöneticilik güvencesi: Sendika ve konfederasyonların yönetim kurullarına seçilenlerin iş sözleşmesi askıda kalır ya da işçinin talebi üzerine feshedilerek kıdem tazminatı ödenir; sendikadaki görevi sona erenler, görevin sona ermesinden itibaren belirli bir süre içinde eski işlerine dönmek üzere işverene başvurabilir ve işveren bu talebi karşılamakla yükümlüdür.

İşyeri sendika temsilcisi güvencesi: İşyeri sendika temsilcisinin iş sözleşmesi, işveren tarafından haklı bir sebep olmadıkça ve bu sebep açık ve kesin şekilde belirtilmedikçe feshedilemez. Temsilci, feshin geçersizliğinin tespiti ve işe iadesi için genel işe iade sürelerinden daha kısa bir süre içinde dava açabilir; mahkemenin feshin geçersizliğine karar vermesi hâlinde temsilci işe başlatılır.

Sendikal tazminat / ayrımcılık yasağı: İşçiler, sendikaya üye olmaları veya olmamaları, sendikal faaliyette bulunmaları nedeniyle işe alınmama, farklı işleme tabi tutulma veya iş sözleşmesinin feshi gibi ayrımcı uygulamalara maruz bırakılamaz. Bu yasağın ihlali hâlinde işçi, yoksun kaldığı haklarının yanında ayrıca sendikal tazminat talep edebilir.

Sona erme ve kapatılma

Bir sendika/konfederasyon; genel kurul kararıyla kendiliğinden feshedilebileceği gibi, tüzüğünde öngörülen sona erme sebeplerinin gerçekleşmesiyle veya kanunda öngörülen kuruluş şartlarını kaybetmesiyle de kendiliğinden sona erebilir. Ayrıca, kanunda belirtilen amaç dışı faaliyetlerde bulunulması gibi hâllerde mahkeme kararıyla kapatma söz konusu olabilir; sendikaların idari makam kararıyla (mahkeme kararı olmaksızın) kapatılması hukuken mümkün değildir; bu, sendika özgürlüğünün temel bir güvencesidir.

Mali denetim

Sendika ve konfederasyonların gelir ve giderleri; iç denetim organı olan denetleme kurulunun yanı sıra, kanunda öngörülen usullerle bağımsız denetime de tabi tutulur; mali durum düzenli olarak genel kurula raporlanır. Bu düzenlemelerin amacı sendikaların mali işleyişinde şeffaflığı ve hesap verebilirliği sağlamaktır.