KPSS A Çalışma Ekonomisi Toplu İş Sözleşmesi konu anlatımı

Toplu iş sözleşmesi (TİS), 6356 sayılı Kanun çerçevesinde işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan bir işveren arasında; iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere yapılan sözleşmedir. Bu başlıkta; TİS'in düzeyleri, tarafları, yetki tespiti süreci, toplu görüşme usulü, sözleşmenin kapsamı/süresi ve teşmil (genişletilmiş uygulama) kurumu ele alınır.

Toplu iş sözleşmesinin düzeyleri

TİS üç düzeyde yapılabilir:

Taraflar

TİS'in işçi tarafında yetkili işçi sendikası, işveren tarafında ise işveren sendikası veya (sendikaya üye olmayan) doğrudan işveren yer alır.

Yetki tespiti

Bir işçi sendikasının bir işyerinde/işletmede TİS yapabilmesi için Bakanlıkça o sendikaya yetki belgesi verilmiş olması gerekir. Yetki şartları:

1. İşkolu barajı: Sendikanın, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin kanunda öngörülen asgari oranını (güncel uygulamada işkolundaki işçilerin en az %1'ini) üye kaydetmiş olması gerekir.
2. İşyeri/işletme çoğunluğu: Yetki başvurusunun yapıldığı tarihte, toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerinde çalışan işçilerin (işletme sözleşmesi isteniyorsa işletmenin bütününde çalışan işçilerin) yarıdan fazlasının o sendikaya üye olması gerekir.

Bu iki şartı birlikte taşıyan sendika, Bakanlığa başvurarak yetki tespiti talep eder; Bakanlık işçi ve üye sayılarını inceleyerek yetkili sendikayı tespit eder ve bu sendikaya yetki belgesi düzenler. Yetki tespitine itiraz edilmesi hâlinde uyuşmazlık kısa sürede ve kesin olarak iş mahkemesi tarafından çözüme kavuşturulur; kanun, yetki uyuşmazlıklarının uzamasını önlemek için kısa itiraz ve karar sürelerine yer vermiştir.

Toplu görüşme süreci

Yetki belgesini alan sendika, karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır. Çağrı üzerine kısa bir süre içinde toplantının yeri, günü ve saati belirlenir ve ilk toplantı belirli bir süre içinde yapılır. Toplu görüşmenin başladığı tarihten itibaren 60 gün içinde bir TİS'e varılamazsa, taraflar arasında uyuşmazlık ortaya çıkmış sayılır ve süreç resmi arabuluculuk aşamasına geçer (arabuluculuk süreci ayrı bir konu başlığında incelenir).

Sözleşmenin kapsamı ve süresi

• TİS, öncelikle taraf sendikaya üye olan işçileri doğrudan bağlar. Sözleşmenin imzalandığı işyerinde çalışıp da taraf sendikaya üye olmayan işçiler, dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmeden yararlanabilir.
• Sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarihten sonra işyerine/işletmeye giren işçiler de, taraf sendikaya üye olmaları hâlinde sözleşmeden doğrudan yararlanır; üye olmayanlar dayanışma aidatı yoluyla yararlanabilir.
• Toplu iş sözleşmesinin süresi en az bir, en çok üç yıl olabilir. Taraflar bu süreyi kısaltamaz veya uzatamaz; süresi biten sözleşmenin yenilenmesi için yeniden toplu görüşme sürecine (ve gerekirse yetki tespitine) başvurulması gerekir.

Teşmil (genişletilmiş uygulama)

Teşmil, bir işkolunda uygulanmakta olan bir toplu iş sözleşmesinin hükümlerinin, o işkolunda faaliyet gösteren ve herhangi bir toplu iş sözleşmesi kapsamında bulunmayan başka işyeri veya işletmelere de uygulanmasıdır. Teşmil kararı, ilgili Bakanlığın teklifi üzerine Cumhurbaşkanı kararıyla alınır. Teşmilin temel amacı, aynı işkolunda örgütlenme düzeyi düşük kalan işyerlerindeki işçilerin de toplu sözleşme standartlarından yararlanmasını sağlamaktır; teşmil edilecek işyerinde/işletmede halihazırda yürürlükte bir TİS bulunmaması esastır.