KPSS A Hukuk Aile Hukuku konu anlatımı

Aile hukuku (TMK m. 118-494), nişanlanma, evlenme, boşanma, evliliğin genel hükümleri ve mal rejimleri, soybağı, velayet, nafaka ve vesayet gibi kurumları düzenler. KPSS A Grubu Hukuk'ta en yoğun soru gelen alanlardan biridir; boşanma sebepleri, boşanmanın fer'i sonuçları (nafaka, tazminat, velayet) ve evlenmenin geçerlilik koşulları sıkça somut olay üzerinden sorulur.

Nişanlanma

• Nişanlanma, evlenme vaadiyle olur (TMK m. 118). Küçükler ve kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça nişanlanamaz.
• Nişanlanma, evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez; ancak nişanı bozan sözleşmede öngörülen cayma tazminatı istenemez (m. 119).
• Haklı bir sebep olmaksızın: nişanı bozan veya nişanın bozulmasına haklı bir sebep olacak şekilde diğer tarafın kusurlu davranışlarına yol açan taraf; diğer tarafın maddi zararını (yapılan makul harcamalar ile hediyeler dolayısıyla) ve manevi zararını (uğradığı kişilik hakkı saldırısı nedeniyle) tazmin etmekle yükümlü olabilir (m. 120-121).
• Nişanlılıktan doğan tazminat ve hediyelerin geri verilmesine ilişkin dava hakları, evlenmenin bozulmasından başlayarak 1 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 122).

Evlenme

Evlenmenin genel koşulları (m. 124-160):

• Evlenme, evlendirme memuru önünde ve iki tanık huzurunda, resmi törenle yapılır (m. 142); din töreni ancak resmi evlenmeden sonra yapılabilir.

Evlenmenin hükümsüzlüğü:

• Mutlak butlan (kesin hükümsüzlük): Önceki evlilik devam ederken yeni evlenme (çok eşlilik), ayırt etme gücünden yoksunluk, evlenme yaşının altında olma (istisnalar hariç) ve yasak hısımlık gibi kamu düzenini ilgilendiren sebeplerle evlenme kesin hükümsüzdür; Cumhuriyet savcısı re'sen dava açabilir, dava hakkı süreye bağlı değildir.
• Nispi butlan (nispi hükümsüzlük): İrade sakatlığı (yanılma, aldatma, korkutma), ayırt etme gücünün geçici kaybı, evlenmeye rıza vermeye ehil olmama gibi hâllerde ilgili taraf belirli bir sürede (öğrenmeden/etkiden kurtulmadan itibaren 6 ay, her hâlde evlenmenin üzerinden 5 yıl geçmekle) dava açabilir; dava açılmazsa evlenme geçerli kalır.
• Butlan kararı kesinleşinceye kadar evlilik geçerli sayılır; butlanla sona eren evlilikte iyiniyetli eş, boşanmanın mali sonuçlarından (maddi-manevi tazminat, yoksulluk nafakası) ve soybağına ilişkin hükümlerden boşanmadaki gibi yararlanır.

Boşanma

Boşanma sebepleri (m. 161-166):

1. Zina (m. 161): Zinayı öğrenmeden itibaren 6 ay, her hâlde zina tarihinden itibaren 5 yıl içinde dava açılmalıdır; affeden tarafın dava hakkı yoktur.
2. Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m. 162): Aynı süreler (6 ay/5 yıl) geçerlidir.
3. Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m. 163): Süreye bağlı değildir.
4. Terk (m. 164): Eşlerden biri, evlilik birliğinden doğan yükümlülükleri yerine getirmemek maksadıyla diğerini terk eder veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmezse ve bu durum en az 6 ay sürer ve hâlen devam ederse; ayrılmış olan eş, noter aracılığıyla ihtar çektirebilir, ihtardan itibaren 2 ay geçmesi ve ihtara rağmen dönülmemesi hâlinde dava açılabilir.
5. Akıl hastalığı (m. 165): Eşlerden biri akıl hastası olup diğer eşin hayatı bu yüzden çekilmez hâle gelirse, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmi sağlık kurulu raporuyla tespit edilmek koşuluyla dava açılabilir.
6. Evlilik birliğinin sarsılması (şiddetli geçimsizlik) (m. 166/1-2): Ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede evlilik birliği temelinden sarsılmışsa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir; kusuru daha ağır olan eş, davaya itiraz hakkına sahip olan diğer eşin itirazı hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ve evlilik birliğinin devamında eşler ve çocuklar için korunmaya değer bir yarar kalmadıkça dava açamaz.
7. Anlaşmalı boşanma (m. 166/3): Evlilik en az 1 yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin dava açıp diğerinin bunu kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır; hâkim, tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli ve boşanmanın mali sonuçları ile çocuklarla ilgili düzenlemeyi (velayet, nafaka, tazminat) taraflarca hazırlanan anlaşmayı uygun bulmalıdır; hâkim değişiklik yapabilir, taraflar kabul ederse anlaşmalı boşanma kararı verilir.
8. Fiilen ayrılık (m. 166/4): Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten itibaren 3 yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.

Boşanmanın fer'i (eki niteliğindeki) sonuçları:

• Tazminat ve yoksulluk nafakası talepleri boşanma davası ile birlikte veya boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içinde istenebilir.

Velayet

• Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır (m. 335). Evlilik devam ettiği sürece velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanılır.
• Boşanma hâlinde hâkim, velayeti çocuğun üstün yararını gözeterek eşlerden birine verir; ortak velayet TMK'de asıl olarak düzenlenmemiştir, hâkim tek bir tarafa velayet verir (istisnai hâller içtihatla tartışılsa da genel kural budur).
• Velayet, kamu düzenine ilişkindir; anne-baba velayet hakkından feragat edemez, velayet hükümleri sözleşmeyle bertaraf edilemez.
• Velayet kendisinde olmayan eş, çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Mal rejimi (kısa bakış)

• Kanunda eşler arasında sözleşmeyle başka bir rejim seçilmemişse yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (m. 202). Bu rejimde her eş, edinilmiş mallar üzerinde diğerinin katılma alacağı hakkına tabi olur; kişisel mallar (miras, bağış gibi karşılıksız kazanımlar, evlenme öncesi mallar) katılma dışındadır.