KPSS A Hukuk Başlangıç Hükümleri konu anlatımı

Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) "Başlangıç Hükümleri" başlıklı ilk dört maddesi (m. 1-4), tüm özel hukuk için geçerli olan genel ilkeleri düzenler. Buraya; hukukun kaynakları ve hâkimin hukuk yaratma yetkisi (m. 1), dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağı (m. 2), iyiniyet (m. 3) ve hâkimin takdir yetkisi (m. 4) girer. Bu hükümler soyut görünse de KPSS'de sıkça, somut olay kurgusu üzerinden sorulur; bu nedenle kavramların birbirinden farkını ve uygulama sırasını iyi bilmek gerekir.

Hukukun kaynakları ve hâkimin hukuk yaratması (TMK m. 1)

• Kanun, sözüyle (lafzıyla) veya özüyle (ruhuyla) değindiği bütün konularda uygulanır.
• Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim, örf ve âdet hukukuna göre, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir (hâkimin hukuk yaratması).
• Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden (doktrin) ve yargısal kararlardan (içtihat) yararlanır; ancak bunlar bağlayıcı kaynak değil, yardımcı kaynaktır.
• Kaynak sıralaması önemlidir: (1) yazılı hukuk (kanun), (2) örf ve âdet hukuku, (3) hâkimin yarattığı hukuk. Hâkim, kanunda hüküm bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddedemez; bu, hukukta "hâkimin hukuk yaratma zorunluluğu"nun sonucudur ve hukuku uygulamaktan kaçınma yasağı ile açıklanır.

Dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması (TMK m. 2)

• Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına (MK m. 2/1) uymak zorundadır.
• Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (m. 2/2). Hakkın kötüye kullanılması, sahibine tanınan yetkinin sınırlarının, dürüstlük kuralına aykırı biçimde aşılmasıdır.
• Dürüstlük kuralı, objektif bir davranış normudur; kişinin iç dünyasındaki niyetten bağımsız olarak, dürüst ve makul bir kişinin o durumda nasıl davranacağı esas alınır.
• Dürüstlük kuralının işlevleri: tamamlayıcı (sözleşme boşluklarını doldurma), sınırlayıcı/denetleyici (hakkın kötüye kullanılmasını önleme) ve yorumlayıcı (irade beyanlarını yorumlama) işlevlerdir.
• Hakkın kötüye kullanıldığı, her türlü delille ispat edilebilir (iyiniyetin aksine, burada karine yoktur).

İyiniyet (TMK m. 3)

• Kanunun iyiniyete hukuki bir sonuç bağladığı durumlarda, asıl olan iyiniyetin varlığıdır (m. 3/1) — yani iyiniyet asıldır, karine olarak var sayılır.
• Ancak durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kimse, iyiniyet iddiasında bulunamaz (m. 3/2) — bu, iyiniyetin sınırıdır.
• İyiniyet, sübjektif bir kavramdır: kişinin bir hakkı kazanırken hukuki engeli bilmemesi veya bilmesi gerekmemesidir (örn. zilyetliğin kazandırıcı etkisinde, ayni hakkın devrinde).
• İyiniyet karine olduğundan, iyiniyetli olmadığını iddia eden taraf ispatla yükümlüdür (TMK m. 6 ile birlikte okunur).
• Dürüstlük kuralı ile iyiniyet karıştırılmamalıdır: dürüstlük kuralı davranış normu, iyiniyet ise bilgi/bilgisizlik durumuna bağlı sübjektif bir haldir.

Hâkimin takdir yetkisi (TMK m. 4)

• Kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkim, hukuka ve hakkaniyete göre karar verir.
• Hakkaniyet, hâkimin somut olayın özelliklerine göre adil ve makul bir çözüm bulma yükümlülüğüdür; kanun bu yetkiyi açıkça verdiğinde uygulanır (örn. "haklı sebep", "uygun bir süre" gibi ifadelerin geçtiği hükümler).

İspat yüküne ilişkin genel kural (TMK m. 6)

• Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür ("herkes iddiasını ispatla mükelleftir" ilkesi).
• Karinelerin (örn. iyiniyet karinesi) varlığı, ispat yükünü karinenin aleyhine olan tarafa çevirir.