KPSS A Hukuk Kişiler Hukuku konu anlatımı

Kişiler hukuku, hak süjesi olabilen gerçek kişiler ve tüzel kişilerin hukuki durumunu; kişiliğin başlangıcı ve sonu, hak ehliyeti, fiil ehliyeti, kişilik hakları, yerleşim yeri ve hısımlık gibi konuları düzenler (TMK m. 8-117). KPSS A Grubu Hukuk'ta en çok sorulan konulardan biridir; özellikle fiil ehliyeti dereceleri, ayırt etme gücü, tüzel kişi türleri ve hısımlık türleri üzerinden somut olay soruları sorulur.

Gerçek kişilik: başlangıcı ve sonu

• Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer (TMK m. 28/1).

Hak ehliyeti

• Her insan, hak ehliyetine sahiptir; bu ehliyet bakımından eşit ve sınırsızdır (TMK m. 8). Hak ehliyeti, hak ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir; fiil ehliyetinden bağımsızdır.
• Hak ehliyeti kanunun sınırları içinde herkes için aynıdır; yaş, akıl sağlığı gibi durumlar hak ehliyetini etkilemez, sadece fiil ehliyetini etkiler.

Fiil ehliyeti ve dereceleri

Fiil ehliyeti, kişinin kendi fiilleriyle hak kazanabilme ve borç altına girebilme yeteneğidir. TMK m. 9-16 uyarınca dört grup ayırt edilir:

1. Tam ehliyetliler: Ayırt etme gücüne sahip ve ergin (18 yaşını doldurmuş) olup kısıtlı olmayanlar. Evlenme ile erginlik kazanılabilir (m. 11/2); ayrıca mahkeme kararıyla 15 yaşını dolduran küçük, ergin kılınabilir (m. 12). Bu kişiler tüm hukuki işlemleri tek başına ve geçerli olarak yapabilir.
2. Sınırlı ehliyetsizler (ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar): Ayırt etme gücü var, ancak ergin değil veya kısıtlı. Kural olarak yasal temsilcilerinin rızasıyla işlem yapabilirler; rıza olmadan yaptıkları işlemler askıda hükümsüzdür (temsilcinin onayı ile geçerlilik kazanır). Karşılıksız kazanma (bağış kabul etme gibi, sadece hak sağlayan, hiçbir yükümlülük getirmeyen işlemler) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar (örn. nişanlanma, vasiyetname yapma değil, kişisel mahiyetteki bazı işlemler) bakımından rıza aranmaz, tek başlarına yapabilirler.
3. Tam ehliyetsizler: Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar (küçük yaş, akıl hastalığı/akıl zayıflığı, sürekli bilinç kaybı gibi nedenlerle). Bunların işlemleri kesin hükümsüzdür (batıldır); yasal temsilcinin onayı ile bile geçerlilik kazanamaz. Yasal temsilci onlar adına işlem yapar.
4. Sınırlı ehliyetliler: Ayırt etme gücüne sahip, ergin olan, ancak kısıtlanmaksızın kendisine yasal danışman atanmış kişiler (m. 429). Belirli işlemler için danışmanın görüşünün alınması gerekir; işlem geçerlidir ancak bazı hâllerde danışmanın rızası aranır.

Ayırt etme gücü (temyiz kudreti)

• Yaşının küçüklüğü yüzünden veya akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk ya da bunlara benzer sebeplerden biriyle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes, ayırt etme gücüne sahiptir (TMK m. 13).
• Ayırt etme gücü, somut olaya göre değerlendirilir; belirli bir yaş sınırı yoktur, kişinin o işlemi yapabilecek zihinsel olgunlukta olup olmadığına bakılır.

Kısıtlama (hacir) sebepleri

• Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, alkol/uyuşturucu bağımlılığı, kötü yönetim, bir yıl veya daha fazla özgürlüğü bağlayıcı ceza alma (m. 407) ve kendi isteğiyle kısıtlanmayı isteme (yaşlılık, sakatlık, deneyimsizlik gibi haklı sebeple) kısıtlama sebepleridir (TMK m. 405-408).

Kişilik hakları ve korunması

• Kişilik hakkı; yaşam, sağlık, beden bütünlüğü, şeref ve haysiyet, özel hayat, ad gibi değerleri kapsar.
• Hukuka aykırı olarak kişilik hakkı saldırıya uğrayan kimse, hâkimden saldırıya son verilmesini, saldırının hukuka aykırılığının tespitini, saldırı tehlikesinin önlenmesini ve koşulları varsa maddi-manevi tazminat ile vekâletsiz iş görmeden doğan kazancın devrini isteyebilir (TMK m. 24-25).
• Kişilik haklarından kısmen dahi olsa vazgeçilemez, bu haklar devredilemez ve süreye bağlı olmaksızın her zaman ileri sürülebilir (bazı istisnalar hariç); ancak kişilik hakkına yönelik hukuka aykırı saldırılardan doğan tazminat davaları zamanaşımına tabidir.

Ad ve yerleşim yeri

• Her insanın bir adı vardır; ad, kişiliğin ayrılmaz bir unsurudur. Haksız yere adının kullanılmasından zarar gören kimse, buna son verilmesini dava edebilir.
• Yerleşim yeri: , bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir (TMK m. 19). Bir kimsenin aynı anda birden çok yerleşim yeri olamaz; yerleşim yeri değiştirilinceye kadar önceki yerleşim yeri devam eder.

Tüzel kişiler

• Tüzel kişi, kişi veya mal topluluklarına, belirli amaçları gerçekleştirmek üzere hukuk düzenince tanınan hak ehliyetidir.
• Tüzel kişiler iki ana kategoriye ayrılır: Dernekler (kişi topluluğu; kazanç paylaşma amacı gütmeyen, en az 7 gerçek/tüzel kişinin bir araya gelmesiyle kurulur) ve Vakıflar (mal topluluğu; gerçek/tüzel kişilerin belirli ve sürekli bir amacı gerçekleştirmek üzere mal ve haklarını özgülemesiyle oluşur).
• Dernekler: , tüzüğün yazılmasıyla ve merkezlerinin bulunduğu yerin mülki idare amirliğine yazılı bildirimde bulunulmasıyla tüzel kişilik kazanır (bildirim usulü); ilgili makam kuruluş belgelerini inceler.
• Vakıflar: , resmi senetle veya ölüme bağlı tasarrufla kurulur ve mahkeme kararıyla tüzel kişilik kazanır (tescil, sicile yazılma zorunludur).
• Tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olduğu andan itibaren hak ehliyetine sahiptir ve niteliği gereği insana özgü olanlar (evlenme, velayet vb.) dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir (TMK m. 48).
• Tüzel kişiler, organları aracılığıyla fiil ehliyetine sahip olur; organların hukuka aykırı fiillerinden doğan zarardan tüzel kişi sorumludur, ayrıca kusurlu organlar kendileri de sorumlu olabilir (m. 50).

Hısımlık türleri