KPSS A İktisat Dış Ticaret Politikası (Tarifeler, Kotalar) konu anlatımı

Dış ticaret politikası, bir ülkenin mal ve hizmet ticaretini etkilemek amacıyla kullandığı araçların bütünüdür. Başlıca araçlar tarifeler (gümrük vergileri), kotalar, ihracat sübvansiyonları, gönüllü ihracat kısıtlamaları ve çeşitli tarife dışı engellerdir. Bu araçların refah etkileri kısmi denge analizinde tüketici rantı, üretici rantı, kamu geliri ve etkinlik kayıpları üzerinden incelenir.

Temel sonuç şudur: Dünya fiyatını etkileyemeyen küçük bir ülke için tarife her zaman net refah kaybı yaratır. Büyük bir ülke ise tarifeyle dünya fiyatını düşürüp ticaret hadlerini iyileştirebilir; bu kazanç etkinlik kayıplarını aşarsa net refah artabilir (optimal tarife). Korumacılığın bebek endüstri, ulusal güvenlik, stratejik ticaret gibi gerekçeleri de değerlendirilirken hedefleme ilkesi önemlidir: bir bozulma kaynağında, en doğrudan araçla düzeltilmelidir.

Politika araçları

Küçük ülkede tarifenin refah etkileri

Dünya fiyatı Pw, tarife t ise iç fiyat Pw + t olur (dünya fiyatı değişmez).

Tarifenin diğer etkileri: üretim etkisi (yurt içi arz artar), tüketim etkisi (talep azalır), ithalat etkisi (ithalat azalır), gelir etkisi (kamu geliri) ve yeniden dağıtım etkisi (tüketiciden üreticiye).

Büyük ülkede tarife ve optimal tarife

• Büyük ülkenin tarifesi ithal talebini azaltır ve dünya fiyatını düşürür; iç fiyat tarife tutarından daha az artar. Tarife yükünün bir kısmı yabancı ihracatçıya yansır.
• Net refah değişimi = e − (b + d).: e, ticaret hadleri kazancıdır: (eski dünya fiyatı − yeni dünya fiyatı) × tarife sonrası ithalat.
• Optimal tarife: t* = 1 / eₓ. eₓ, yabancı ülkenin ihracat arzının fiyat esnekliğidir. Küçük ülkede eₓ sonsuz olduğundan optimal tarife sıfırdır.
• Optimal tarife karşı misilleme doğurabilir; tarife savaşı her iki ülkenin refahını düşürebilir.
• Metzler paradoksu: Ticaret hadlerindeki iyileşme o kadar güçlü olur ki ithal malının iç fiyatı tarife öncesinin altına düşer; bu durumda tarife korumak istediği sektörü küçültür.
• Lerner simetri teoremi: Genel dengede belirli oranda bir ithalat tarifesi, aynı oranda bir ihracat vergisiyle aynı reel etkiyi yaratır.

Efektif koruma oranı

Nominal tarife nihai malın fiyatını, efektif koruma oranı (EKO) ise yurt içi katma değeri ne kadar koruduğunu gösterir:

EKO = (tₙ − a × tᵢ) / (1 − a)

tₙ nihai malın tarifesi, tᵢ ithal girdinin tarifesi, a serbest ticaret fiyatlarıyla girdinin nihai mal değerindeki payıdır.

• tₙ > tᵢ ise EKO > tₙ olur. Hammaddeye düşük, işlenmiş mala yüksek tarife konmasına tarife tırmanması (kademelendirmesi) denir.
• tₙ < a × tᵢ ise EKO negatiftir; sektör fiilen cezalandırılmaktadır.

Kota ve tarife karşılaştırması

• Rekabetçi piyasada aynı ithalat hacmini sağlayan tarife ve kota fiyat, üretim ve tüketim üzerinde eşdeğer etkiye sahiptir; fark gelirin kime gittiğindedir (tarife geliri devlete; kota rantı lisans sahiplerine).
• Eşdeğerliğin bozulduğu durumlar: Talep arttığında kotayla iç fiyat yükselir, tarifede ise iç fiyat sabit kalır ve ithalat artar. Yurt içi tekel varsa kota tekelin tekel gücünü kullanmasına izin verir; aynı ithalatı sağlayan tarife ise tekeli dünya fiyatı + tarife ile sınırlar. Bu nedenle kota daha yüksek fiyat ve daha düşük yerli üretime yol açar (Bhagwati).
• Aynı miktar kısıtlaması için ithalatçı ülke açısından maliyet sıralaması genellikle: tarife ≈ lisansları ihale edilen kota < GİK. GİK'te kota rantı yurt dışına gider.

Korumacılık gerekçeleri ve hedefleme ilkesi

• Ulusal güvenlik, istihdamı koruma, dış açığı azaltma, kamu geliri, gelir dağılımı gibi ekonomik olmayan veya ikinci en iyi gerekçeler.
• Hedefleme ilkesi (Bhagwati–Ramaswami, Johnson): Amaç yerli üretimi artırmaksa üretim sübvansiyonu tarifeden üstündür; çünkü tüketimi bozmaz ve yalnızca üretim etkinlik kaybı (b) oluşur. Amaç tüketimi azaltmaksa tüketim vergisi en uygun araçtır.

Çok taraflı düzen

GATT (1947) ve 1995'te kurulan Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) ilkeleri: en çok kayrılan ülke (bir üyeye tanınan ayrıcalığın tüm üyelere tanınması), ulusal muamele (ithal mala, gümrükten geçtikten sonra yerli malla eşit davranılması), karşılıklılık, şeffaflık ve tarife dışı engellerin tarifeye dönüştürülmesi (tarifeleştirme). Bölgesel entegrasyonlar en çok kayrılan ülke ilkesinin istisnasıdır.

Örnek 1 (Küçük ülkede tarife): Talep Qd = 100 − P, arz Qs = P − 20, dünya fiyatı 40. Ülke birim başına 10 TL tarife koyuyor.

Çözüm: Serbest ticarette Qd = 60, Qs = 20, ithalat 40. Tarifeyle iç fiyat 50: Qd = 50, Qs = 30, ithalat 20.

• Tüketici rantı kaybı = (60 + 50) / 2 × 10 = 550
• Üretici rantı kazancı = (20 + 30) / 2 × 10 = 250
• Tarife geliri = 10 × 20 = 200
• Net kayıp = 550 − 250 − 200 = 100 (üretim etkisi (30 − 20) × 10 / 2 = 50, tüketim etkisi (60 − 50) × 10 / 2 = 50).

Örnek 2 (Eşdeğer kota): Aynı piyasada ithalat 20 birimle sınırlanırsa iç fiyat yine 50 olur. Fiyat, üretim ve tüketim tarifedekiyle aynıdır. 200 birimlik alan tarife geliri değil kota rantıdır; lisanslar ücretsiz dağıtılırsa ithalatçılara, ihale edilirse devlete, GİK uygulanırsa yabancı ihracatçılara gider.

Örnek 3 (Efektif koruma): Otomobile %20 tarife uygulanıyor. Serbest ticaret fiyatlarıyla ithal girdilerin otomobil değerindeki payı %50, girdilere uygulanan tarife %10.

Çözüm: EKO = (0,20 − 0,50 × 0,10) / (1 − 0,50) = 0,15 / 0,50 = %30. Katma değer, nominal tarifenin gösterdiğinden daha fazla korunmaktadır.

Örnek 4 (Optimal tarife): Yabancı ülkenin ihracat arz esnekliği 4.

Çözüm: t* = 1 / 4 = %25. Esneklik sonsuza yaklaştıkça (küçük ülke) optimal tarife sıfıra yaklaşır.