KPSS A İktisat Heckscher-Ohlin ve Modern Dış Ticaret Teorileri konu anlatımı

Ricardo modeli karşılaştırmalı üstünlüğü teknoloji (emek verimliliği) farklarına bağlar. Eli Heckscher (1919) ve Bertil Ohlin (1933) ise teknolojinin ülkeler arasında aynı olduğunu varsayarak karşılaştırmalı üstünlüğün kaynağını faktör donatımı (faktör bolluğu) farklılıklarında arar. Paul Samuelson'un katkılarıyla genişleyen bu yaklaşım dört temel teoremden oluşur: Heckscher-Ohlin teoremi, faktör fiyatları eşitlenmesi teoremi, Stolper-Samuelson teoremi ve Rybczynski teoremi. Leontief'in 1953'te ABD verileriyle ulaştığı paradoksal sonuç teoriyi tartışmaya açmış; bunun ardından teknolojik açık, ürün dönemleri, talep benzerliği, endüstri içi ticaret, yeni ticaret teorisi ve heterojen firmalar gibi modern (alternatif) dış ticaret teorileri geliştirilmiştir.

Heckscher-Ohlin (H-O) modelinin varsayımları

• İki ülke, iki mal, iki faktör (emek L ve sermaye K): 2 × 2 × 2 modeli.
• Teknoloji her iki ülkede aynıdır; üretim fonksiyonları ölçeğe göre sabit getirilidir.
• Mallar farklı faktör yoğunluklarıyla üretilir ve faktör yoğunluğu tersine dönmez (bir mal her faktör fiyatı oranında sermaye yoğun kalır).
• Tercihler iki ülkede özdeş ve homotetiktir; tam rekabet ve tam istihdam vardır.
• Faktörler ülke içinde tam hareketli, ülkeler arasında hareketsizdir; taşıma maliyeti ve ticaret engeli yoktur; tam uzmanlaşma gerçekleşmez.

Faktör bolluğu ve faktör yoğunluğu

• Faktör yoğunluğu: mala ilişkindir: X malının K/L oranı Y'ninkinden büyükse X sermaye yoğundur.
• Faktör bolluğu: ülkeye ilişkindir. Fiziksel tanım: K/L oranı yüksek olan ülke sermaye boldur (mutlak miktar değil, oran önemlidir). Fiyat tanımı: otarşide r/w oranı düşük olan ülke sermaye boldur. Tercihler özdeş ve homotetik olduğunda iki tanım aynı sonucu verir; talep yapısı çok farklıysa ayrışabilir.

Dört temel teorem

1. H-O teoremi: Bir ülke nispi olarak bol olan faktörü yoğun kullanan malı ihraç eder, kıt faktörü yoğun kullanan malı ithal eder.
2. Faktör fiyatları eşitlenmesi (H-O-Samuelson): Serbest ticaret, faktörler ülkeler arasında hareket etmese bile homojen faktörlerin nispi ve mutlak getirilerini eşitler. Mal ticareti, faktör hareketinin yerini alır.
3. Stolper-Samuelson: Bir malın nispi fiyatındaki artış, o malda yoğun kullanılan faktörün reel getirisini artırır, diğer faktörün reel getirisini azaltır. Büyütme (büyüteç) etkisi (Jones): X'in fiyatı %10 artarsa yoğun kullandığı faktörün getirisi %10'dan fazla artar, diğerinin getirisi mutlak olarak düşer. Sonuç: Ticaret, ülkenin bol faktörünü kazançlı, kıt faktörünü kayıplı çıkarır.
4. Rybczynski: Mal fiyatları sabitken bir faktörün miktarı artarsa, o faktörü yoğun kullanan malın üretimi faktör artışından daha büyük oranda artar, diğer malın üretimi mutlak olarak azalır. Faktör fiyatları değişmez.

Özgül faktörler modeli (Ricardo-Viner)

Kısa dönemde sermaye sektörlere özgüdür, emek hareketlidir. İhraç malının nispi fiyatı yükselince ihraç sektörüne özgü faktörün reel getirisi artar, ithalatla rekabet eden sektöre özgü faktörün reel getirisi azalır; hareketli faktörün (emek) reel ücretindeki değişim ise hangi malı tükettiğine bağlı olarak belirsizdir.

Leontief paradoksu ve açıklamaları

Leontief (1953), dönemin en sermaye bol ülkesi olan ABD'nin ithal ikamesi mallarının ihraç mallarından daha sermaye yoğun olduğunu bulmuştur. Başlıca açıklamalar: ABD emeğinin daha verimli olması (Leontief), beşeri sermayenin ölçüme katılmaması, doğal kaynakların dışlanması, faktör yoğunluğunun tersine dönmesi, ABD tarifelerinin emek yoğun sektörleri koruması ve ABD tüketicilerinin sermaye yoğun mallara yönelik güçlü talebi.

Modern dış ticaret teorileri

Örnek 1 (faktör bolluğu). Kuzey'de K = 600, L = 200; Güney'de K = 400, L = 400'dür. X malı birim başına 4 birim sermaye ve 1 birim emek, Y malı 1 birim sermaye ve 2 birim emekle üretilir. Kuzey'in K/L oranı 3, Güney'inki 1 olduğundan Kuzey sermaye boldur. X'in K/L oranı 4, Y'ninki 0,5 olduğundan X sermaye yoğundur. H-O teoremine göre Kuzey X'i, Güney Y'yi ihraç eder.

Örnek 2 (Rybczynski). X malı birim başına 2K ve 1L, Y malı 1K ve 2L kullansın (sabit katsayılar). K = 100, L = 80 iken tam istihdam: 2X + Y = 100 ve X + 2Y = 80. Çözüm: X = 40, Y = 20. Sermaye 130'a çıkarsa: 2X + Y = 130 ve X + 2Y = 80, dolayısıyla X = 60, Y = 10 olur. Sermaye %30 artarken sermaye yoğun X %50 artmış, emek yoğun Y mutlak olarak 20'den 10'a düşmüştür.

Örnek 3 (Stolper-Samuelson büyütme etkisi). Emek yoğun X malının fiyatı %10 artarken Y'nin fiyatı sabit kalsın. Ücret %10'dan fazla artar (örneğin %15), sermaye getirisi mutlak olarak düşer. Sıralama: ücret artışı > PX artışı > PY artışı (0) > faiz değişimi (negatif). Emek her iki mal cinsinden reel olarak kazanır, sermaye kaybeder.

Örnek 4 (Grubel-Lloyd). Bir ülkenin otomotiv ihracatı 80, ithalatı 120 ise GL = 1 − |80 − 120| / 200 = 1 − 0,2 = 0,8 olur. Sektördeki ticaretin büyük bölümü endüstri içi ticarettir.