KPSS A İktisat Klasik Dış Ticaret Teorileri konu anlatımı

Klasik dış ticaret teorileri, "ülkeler neden ticaret yapar, neyi ihraç eder ve ticaretten nasıl kazanç sağlar?" sorularına verilen ilk sistematik yanıtlardır. Merkantilistlerin dış ticareti sıfır toplamlı bir oyun olarak gören yaklaşımına karşı Adam Smith mutlak üstünlük, David Ricardo ise karşılaştırmalı (nispi) üstünlük ilkesini geliştirmiştir. John Stuart Mill karşılıklı talep kavramıyla ticaret hadlerinin nasıl belirlendiğini açıklamış, Gottfried Haberler ise teoriyi emek-değer teorisinden kurtararak fırsat maliyeti diliyle yeniden ifade etmiştir. KPSS'de bu konu hem kavramsal (kim, ne söyledi, varsayımlar nelerdir) hem de sayısal (tablodan fırsat maliyeti, uzmanlaşma yönü, ticaret hadleri aralığı, ticaretten kazanç) olarak sorulur.

Merkantilizm ve Hume'un eleştirisi

• Merkantilistlere göre ulusal zenginlik altın ve gümüş stokudur; bu nedenle ihracat teşvik edilmeli, ithalat kısıtlanmalı ve sürekli dış ticaret fazlası verilmelidir. Bir ülkenin kazancı diğerinin kaybıdır (sıfır toplamlı oyun).
• David Hume'un fiyat-altın akımı (fiyat-para akım) mekanizması: Altın standardında dış fazla veren ülkeye altın girer, para arzı ve fiyatlar yükselir; ihracat pahalılaşır, ithalat ucuzlar ve fazla kendiliğinden kapanır. Dolayısıyla sürekli dış fazla sürdürülemez.

Mutlak üstünlük (Adam Smith, 1776)

• Bir ülke bir malı diğer ülkeden daha az emekle (daha yüksek verimlilikle) üretebiliyorsa o malda mutlak üstündür.
• Her ülke mutlak üstün olduğu malda uzmanlaşıp ticaret yaparsa dünya üretimi artar; ticaret pozitif toplamlı bir oyundur.
• Zayıf yönü: Bir ülke her iki malda da mutlak üstünse ticaretin neden ve nasıl gerçekleşeceğini açıklayamaz.

Karşılaştırmalı üstünlük (David Ricardo, 1817)

• Her iki malda mutlak dezavantajlı olan ülke bile, dezavantajının görece daha küçük olduğu malda uzmanlaşarak ticaretten kazanç sağlar. Klasik örnek: Portekiz'de şarap 80, kumaş 90; İngiltere'de şarap 120, kumaş 100 işçi-yılı gerektirir. Portekiz her ikisinde mutlak üstündür, ancak 80/120 < 90/100 olduğundan şarapta; İngiltere ise kumaşta karşılaştırmalı üstündür.
• Varsayımlar: iki ülke, iki mal, tek üretim faktörü (emek); emek-değer teorisi; sabit birim emek gereksinimi (sabit maliyet, doğrusal üretim olanakları eğrisi); tam rekabet; tam istihdam; emek ülke içinde sektörler arasında serbest, ülkeler arasında hareketsiz; taşıma maliyeti ve ticaret engeli yok.
• Sabit maliyetler nedeniyle ticaretle birlikte genellikle tam uzmanlaşma ortaya çıkar. Artan maliyetler (içbükey ÜOE) varsayıldığında ise kısmi uzmanlaşma görülür.

Temel hesaplamalar

• Birim emek gereksinimi: (a): bir birim malı üretmek için gereken emek saati. X malının fırsat maliyeti (Y cinsinden) = aX / aY.
• Verimlilik: (saat başına üretim) verilmişse ilişki tersine döner: X'in fırsat maliyeti = saatlik Y üretimi / saatlik X üretimi.
• Karşılaştırmalı üstünlük kuralı: X'in fırsat maliyeti hangi ülkede düşükse o ülke X'te, diğeri Y'de karşılaştırmalı üstündür. İki ülke aynı malda karşılaştırmalı üstün olamaz.

Mill, karşılıklı talep ve Haberler

Örnek 1 (birim emek gereksinimi tablosu). Kuzey'de 1 birim buğday 2 saat, 1 birim kumaş 4 saat; Güney'de 1 birim buğday 6 saat, 1 birim kumaş 8 saatte üretiliyor.

• Kuzey her iki malda mutlak üstündür (2 < 6, 4 < 8).
• Buğdayın fırsat maliyeti: Kuzey 2/4 = 0,5 kumaş; Güney 6/8 = 0,75 kumaş. Kuzey buğdayda karşılaştırmalı üstündür.
• Kumaşın fırsat maliyeti: Kuzey 4/2 = 2 buğday; Güney 8/6 ≈ 1,33 buğday. Güney kumaşta karşılaştırmalı üstündür.
• Ticaret hadleri: 1 buğday = 0,5 ile 0,75 kumaş arasında olmalıdır.

Örnek 2 (ticaretten kazanç). Örnek 1'de ticaret haddi 1 buğday = 0,6 kumaş olsun.

• Kuzey 1 saatle doğrudan 1/4 = 0,25 kumaş üretir. Aynı saatle 0,5 buğday üretip satarsa 0,5 × 0,6 = 0,30 kumaş alır; kazanç %20'dir.
• Güney 1 saatle doğrudan 1/6 ≈ 0,167 buğday üretir. Aynı saatle 1/8 = 0,125 kumaş üretip satarsa 0,125 / 0,6 ≈ 0,208 buğday alır; kazanç %25'tir.
• Her iki ülke de kazanır; çünkü ticaret haddi iki otarşi fiyatının arasındadır.

Örnek 3 (nispi ücret aralığı). Örnek 1'de Kuzey'in verimlilik üstünlüğü buğdayda 6/2 = 3 kat, kumaşta 8/4 = 2 kattır. Kuzey'in buğdayda rekabetçi olması için 2wK < 6wG, yani wK/wG < 3; Güney'in kumaşta rekabetçi olması için 8wG < 4wK, yani wK/wG > 2 olmalıdır. Dolayısıyla 2 < wK/wG < 3'tür. Kuzey işçisi, verimlilik üstünlüğünü aşmayacak ölçüde daha yüksek ücret alabilir.

Örnek 4 (verimlilik tablosu tuzağı). Kuzey'de bir işçi 1 saatte 6 birim X ya da 3 birim Y; Güney'de 2 birim X ya da 2 birim Y üretiyor. Burada sayılar saat değil üretim olduğundan X'in fırsat maliyeti Kuzey'de 3/6 = 0,5 Y, Güney'de 2/2 = 1 Y'dir. Kuzey X'te, Güney Y'de uzmanlaşır. Tablodaki büyük sayının "daha iyi" anlamına geldiğine dikkat edilmelidir.